Electronic Resource Centre for Human Rights Education:
First Steps - a manual for starting Human Rights Education

Pjesa
ė
dyte:
Instrumentet

 

 

Kjo pjesė pėrmban:

* Shqyrtimi i mjedisit pėr tė drejtat e njeriut nė shkollė

* Si mund tė bėhen tė drejtat e njeriut pjesė e programit mėsimor?

* Metoda tė dobishme mėsimdhėnieje

* Si t'i zhvilloni veprimtaritė tuaja mėsimdhėnėse tė tė drejtave tė njeriut

* Vlerėsimi i aktiviteteve tuaja tė tė mėsuarit tė tė drejtave tė njeriut

 

"Nuk mund tė mėsoni tė drejtat e njeriut nė njė mėnyrė qė ėshtė kundėr tė drejtave tė njeriut"

Mėsues ēek

 


Shqyrtimi
i mjedisit tė tė
drejtave tė njeriut
nė shkollė

Tė kuptuarit e tė drejtave tė njeriut arrihet mė sė miri duke i shqyrtuar ato nė veprim. Kėtė pėrvojė mund ta japė jeta e pėrditshme shkollore e cila mund tė pėrforcojė studimin formal tė koncepteve abstrakte si liria, toleranca, drejtėsia dhe e vėrteta.

Megjithatė, shkollat mė shpesh i dekurajojnė, se sa i inkurajojnė tė drejtat e njeriut. Ekzistojnė shpesh supozime dhe paragjykime, tė cilat u mohojnė tė drejtat e njeriut disa njerėzve nė shkollė. Pėr shembull, nė rast se nxėnėsit lejohen t'u vėnė epitete fyese nxėnėsve qė u pėrkasin grupeve tė tjera etnike, fetare apo minoritare dhe nga mėsuesit nuk merret asnjė veprim, kjo gjė u jep njė mesazh nxėnėsve se intoleranca ėshtė e pranueshme. Ėshtė e rėndėsishme tė ndryshohen kėto lloj mesazhesh, nė rast se duam tė kemi sukses nė mėsimin e tė drejtave tė njeriut.

Si ėshtė mjedisi aktual i tė
drejtave tė njeriut nė
shkollė?

Ju lutem lexoni pyetjet e mėposhtme dhe mendoni pėr shkollėn tuaj. Qėllimi i kėtyre pyetjeve nuk ėshtė qė tė kritikohet disiplina dhe rregulli nė shkollė, por qė tė bėhet mė i lehtė mėsimi i tė drejtave tė njeriut, duke krijuar njė atmosferė ku tė respektohen tė drejtat e njeriut nė tė gjithė shkollėn.

Marrėdhėniet midis nxėnėsve:
A ekzistojnė raste tė dhunės apo tė poshtėrimit, pėr shembull duke i vėnė epitete njeri-tjetrit? A ekzistojnė paragjykime kundėr nxėnėsve? Pėr shembull, ndaj grupeve etnike, vajzave apo nxėnėsve rromė, apo ndaj familjeve tė refugjatėve?
A bėhet diēka, kur nxėnėsit ankohen pėr dhunė? A ėshtė kjo efektive?

Marrėdhėniet midis nxėnėsve dhe mėsuesve:
A duhet qė nxėnėsit t'u binden mėsuesve, pa i kuptuar urdhrat e tyre?
A kanė nxėnėsit tė drejtė tė bėjnė dhe tė sigurojnė zbatimin e rregullave tė shkollės?
A pėrdoret sistemi i gradave pėr tė diktuar disiplinėn, apo pėr tė ngritur nė rang disa, nė kurriz tė shumė tė tjerėve?
A poshtėrohen nxėnėsit nga mėsuesit? A ėshtė humane disiplina?
A ka ndonjė kėshill tė nxėnėsve?
Kur e shohin nxėnėsit drejtorin?
A qėndron e hapur apo e mbyllur dera e drejtorit?
A i di drejtori emrat e nxėnėsve?
A thirren nxėnėsit me emrin apo me mbiemrin e tyre?
A trajtohen nxėnėsit njėlloj?
A ka njė kėshill tė nxėnėsve? A zgjidhen ose selektohen nxėnėsit nė mėnyrė demokratike nė kėtė kėshill?

Marrėdhėniet midis mėsuesve dhe drejtorit:
A kanė frikė mėsuesit tė ankohen apo t'i bėjnė sugjerime drejtorit?
A punojnė mėsuesit e lėndėve tė ndryshme ndonjėherė sė bashku pėr tė paraqitur tema?
A kėmbejnė ata midis tyre pėrvojėn nė mėsimdhėnie?
A punojnė mėsuesit si njė grup nė njė mėnyrė tė koordinuar?
A trajtohen mėsuesit njėlloj?
A kanė tė drejtė vote mėsuesit nė vendimet politike?
Gradimi i mėsuesve a ėshtė i bazuar nė punėn apo nė konsiderata politike apo personale?
Ēfarė mund tė thoni pėr marrėdhėniet ndėrmjet mėsuesve dhe autoriteteve arsimore?

Marrėdhėniet midis mėsuesve dhe prindėrve:
A kanė frikė prindėrit tė ankohen tek mėsuesi, kur atyre nuk u pėlqen mėnyra se si trajtohen fėmijėt e tyre apo pėr atė ēfarė u mėsohet atyre?
A mendojnė ata se, po tė ankohen, do tė keqėsohen gjėrat mė shumė pėr fėmijėt e tyre?
A janė prindėrit tė pėrfshirė nė drejtimin e shkollės? A ka kjo gjė sukses? Si mund tė pėrmirėsohet kjo gjė?

Rregullat dhe procedurat e shkollės:
Ēfarė vlerash ndihmojnė pėr rregullat e shkollės?
A shpresohet qė nxėnėsit t'u binden verbėrisht tė gjitha rregullave pėr hir tė bindjes dhe disiplinės?
A ka rregulla qė poshtėrojnė nxėnėsit, si pėr shembull tė marrin leje pėr tė dalė sa herė qė duan tė shkojnė nė banjė?
A janė dėnimet tė padrejta dhe tė papėrshtatshme?
A aplikohen njėlloj tek tė gjithė nxėnėsit rregullat e shkollės?
A mund tė ndihmojnė nxėnėsit pėr hartimin e rregullave, apo ato u diktohen atyre?

Mjedisi fizik:
A janė tė mira kushtet e jetesės nė shkollė?
A ka njė shesh lojėrash?
A ka perde apo lule nėpėr klasa?
A pėrfshihen nxėnėsit nė punėn pėr ta bėrė klasėn e tyre tė rehatshme?
A ekspozohen nė mure pikturat, poemat dhe shkrimet e nxėnėsve? A ekspozohen gjithashtu edhe punėt e nxėnėsve jo shumė tė mirė?
A mund tė pėrdoren njėlloj materialet dhe pajisjet studimore nga nxėnėsit, pavarėsisht nga gjinia apo statusi i tyre social?
A kanė nxėnėsit njė vend privat e tė sigurt ku ata mund tė lėnė pajisjet personale, apo ku ata mund tė rrinė vetėm?

Ēfarė mund tė bėhet pėr tė pėrmirėsuar mjedisin e tė drejtave tė njeriut nė shkollė?

Pyetjet e bėra nė faqet e mėparshme pėrqėndroheshin nė disa prej ēėshtjeve tė tė drejtave tė njeriut nė shkollė. Mė poshtė jepen disa sugjerime tė cilat mund tė pėrmirėsojnė mjedisin e tė drejtave tė njeriut. Ato bazohen nė idenė se, nė rast se nxėnėsve u jepet pėrgjegjėsia tė pėrfshihen nė hartimin e rregullave dhe nė marrjen e vendimeve lidhur me ēfarė do tė bėhet kur thyhen rregullat, atėherė do tė ketė mė shumė tė ngjarė qė ata t'i zbatojnė kėto rregulla.

Dhuna, konfliktet dhe paragjykimet midis nxėnėsve:

Mėsuesit dhe nxėnėsit mund tė punojnė sė bashku pėr tė zhvilluar njė politikė specifike pėr tė trajtuar kėto situata. Pėr shembull, ja njė renditje e sugjeruar veprimi, pėr trajtimin e konflikteve tė dhunshme:

 

* Jepi fund agresionit fizik apo verbal.
* Zbulo problemin e vėrtetė, duke pyetur personat e pėrfshirė dhe ata qė janė dėshmitarė, nė mėnyrė qė tė japin sqarime tė shkurtra.
* Lejo nxėnėsit tė flasin qetėsisht, me radhė dhe jepu siguri fizike nxėnėsve tė tronditur.
* Kėrkoju nxėnėsve sugjerime pėr zgjidhjen e konfliktit. Gjithashtu, kėrkoju atyre tė pėrgatiten pėr tė dhėnė njė apo dy ide lidhur me konfliktin.
* Diskuto alternativat nė bazė tė kėrkimit tė njė zgjidhjeje tė drejtė.
* Vendos pėr njė radhė veprimesh dhe ndiqe atė. Nė rast se ajo nuk ka sukses, pas njė periudhe prove, konsultohu me nxėnėsit dhe pėrpiqu pėr njė zgjidhje tjetėr.
* Pasoje incidentin me njė diskutim, me dhėnien e njė tregimi, tė njė loje apo pune artistike. Kėrkoju nxėnėsve ta krahasojnė atė me incidente tė ngjashme.

 

Rregullat:

Nė rast se nxėnėsit shohin se disa rregulla janė tė panevojshme, tė padrejta apo pa arsye, pėrse tė mos lejohen ata tė sugjerojnė ndryshime? Rregullat nė shkollė janė tė nevojshme nė rast se ne duam tė shmangim konfuzionin dhe kaosin, por ēdo rregull mund tė shqyrtohet pėr tė parė nė se ai ėshtė i drejtė apo akoma i vlefshėm. Mėsuesit duhet tė jenė tė pėrgatitur tė bėjnė kompromis me nevojat e nxėnėsve, nė rast se sugjerohet njė ndryshim i rregullave, i cili do tė kontribuojė pėr drejtimin e shkollės nė mėnyrė mė efektive. Atėherė nxėnėsit do tė ndiejnė pėrgjegjėsi pėr tė respektuar rregullat.

Mbledhje klase: (Pėrshtatur nga "Educating for Character" tė T. Lickona p. 149-151).

Mbledhjet e klasės mund tė jenė hapi i parė i rėndėsishėm pėr tė ndryshuar mjedisin e tė drejtave tė njeriut nė shkollė. Nė tri faqet qė pasojnė, jepet njė udhėzues hap pas hapi pėr fillimin e tyre. Gjėja mė e rėndėsishme pėr t'u mbajtur mend, kur fillohen mbledhjet e klasės, ėshtė se do tė duhet njė farė praktike pėrpara se ju dhe klasa tė mėsoheni gradualisht tė pėlqeni mbledhjet dhe tė merrni pjesė nė to. Mos u dekurajoni, nė rast se nė pėrpjekjet e para nuk do tė arrini rezultate tė mėdha!

Mbledhjet e klasės mund tė pėrdoren pėr tė pėrfshirė klasėn nė planifikimin e asaj qė do tė studiohet mė tej, pėr zgjidhjen e problemeve tė klasės, apo thjesht pėr tė qenė bashkė si njė grup. Njė efekt i rėndėsishėm i mbledhjes ėshtė se ajo ndihmon fėmijėt tė marrin pjesė dhe pjesėmarrja konsiderohet si njė mekanizėm vital pėr mbrojtjen e tė drejtave tė njeriut. Mė poshtė jepet njė listė e llojeve tė mbledhjeve tė klasės. Pyetjet, qė shoqėrojnė ēdo lloj mbledhjeje, mund tė bėhen nga mėsuesit pėr tė ndihmuar nxėnėsit tė marrin pjesė. Megjithatė, pėr tė qenė efektive, mbledhjet e klasės duhet tė jenė njė vend ku nxėnėsit tė ndihen tė sigurtė pėr t'i shprehur njeri-tjetrit ndjenjat e tyre. Pėr tė inkurajuar ata, ėshtė njė ide e mirė tė mos detyrohen nxėnėsit tė flasin, nė rast se ata nuk duan. Tė respektohet e drejta e tyre pėr tė heshtur, kur ata duan tė heshtin. Mbas kėsaj ka mė shumė tė ngjarė, qė ata tė flasin nė njė mbledhje tė mėvonshme.

Adaptoni idetė e mėposhtme pėr t'ia pėrshtatur moshės sė nxėnėsve tuaj.

Llojet e mbledhjeve tė klasės

* Mbledhje pėr tė dhėnė njė lajm tė mirė: Kėtu bėj pyetje si "Kush ka pėr tė thėnė njė lajm tė mirė?"

* Rrethi: Lėviz rrotull rrethit duke pėrdorur njė prej " fjalive filluese" si mė poshtė. Ēdonjeri mund tė zgjedhė tė flasė apo jo. Pasi gjithsecili tė ketė kaluar radhėn, mėsuesi mund tė pėrdorė kontributet individuale tė nxėnėsve si njė pikė fillimi pėr diskutim. Disa fjali pėr fillimin e diskutimit mund tė jenė:

- "Diēka qė mua mė pėlqen nė kėtė klasė..."
- "Diēka qė unė mendoj se do ta bėnte klasėn tonė mė tė mirė ..."
- "Njė vendim, qė unė mendoj se duhet tė marrim ..."
- "Unė po vras mendjen pėrse..."
- "Ajo qė mė shqetėson mua, ėshtė ..."
- " Unė do tė doja ...."

* Koha e komplimentit: Zgjidhen njė apo dy fėmijė, duke i marrė ata njė nga njė.
Mėsuesja fton shokėt e klasės tė thonė diēka, qė ata pėlqejnė apo admirojnė pėr atė person.

* Mbledhje pėr caktimin e objektivave: Diskutoni objektivat pėr mėngjesin, ditėn dhe javėn, pėr programin, vitin kalendarik.

* Mbledhje pėr vendosjen e rregullave: Nė kėto mbledhje bėni pyetje tė tilla si: "ēfarė rregullash na duhen neve pėr klasėn tonė? ", "Pėr tė shkuar nė palestėr?", " Pėr tė shkuar nė kopshtin zoologjik?".

* Mbledhje pėr vlerėsimin e rregullave: Nxėnėsit tė shkruajnė dhe mė vonė tė diskutojnė pyetjet e mėposhtme: "Ēfarė janė rregullat e shkollės? Pėrse na duhen ato? A janė ato rregulla tė mira? Nė rast se ju mund tė ndryshoni njė rregull, cili do tė jetė ai?....A ka nevojė, qė ndonjė nga rregullat e klasės sonė tė ndryshohet, qė ato tė funksionojnė mė mirė ?"

* Vlerėsimi: Kėtu bėni pyetje, si : "Ē'gjė tė mirė patėm sot? ", " Si mund ta bėjmė ditėn e nesėrme mė tė mirė?", "Si mund ta bėjmė veprimtarinė mė tė mirė herėn tjetėr ?"

* Refleksione: Kėtu bėni pyetje, si: "Ēfarė mėsuat ju nga kjo veprimtari (mbledhje, projekt, libėr)?"

* Prezantimi i nxėnėsit: Njė apo dy nxėnės paraqitin njė punė tė tyre, si: njė projekt apo njė tregim.

* Probleme:
- Probleme individuale:
" Kush ka ndonjė problem, qė ne mund ta ndihmojmė pėr ta zgjidhur?"
- Probleme tė grupit: "Ēfarė problemi ka klasa qė ne mund ta shqyrtojmė?"
- Ankesa dhe rekomandime: Ju mund tė ankoheni pėr ndonjė problem, por duhet tė paraqitni njė rekomandim pėr ta korrigjuar atė.
- Mbledhje pėr tė qenė tė drejtė: "Si mund ta zgjidhim kėtė konflikt, nė mėnyrė qė tė jemi tė drejtė me gjithsecilin?"

* Ēėshtje akademike: Kėtu bėni pyetje, si: "Pėrse mendoni ju se ne duhet ta studiojmė kėtė?"
"Ēfarė do t'ju ndihmojė tė bėni njė punė mė tė mirė nė detyrat e shtėpisė?","Nė provimin tjetėr?"," Si mund tė pėrmirėsohej provimi i fundit?"

* Mbledhje pėr pėrmirėsimin e klasės: Kėtu bėni pyetje, si: "Ēfarė ndryshimesh do ta bėnin klasėn tonė mė tė mirė?" Mundėsitė: duke ndryshuar renditjet fizike tė klasės, rrugė tė reja pėr tė punuar sė bashku, lojėra tė reja pėr tė mėsuar nėpėrmjet tyre, etj...

* Mbledhje pėr tė ndjekur punėn: Kėtu bėni pyetje, si: "Si ėshtė zgjidhja (ose ndryshimi) sipas tė cilės ne ramė dakord tė punojmė? A mund ta bėjmė tė funksionojė mė mirė?"

* Mbledhje pėr konceptimin e ideve: Kėtu bėni pyetjet, si: "Ēfarė ėshtė njė shok?", " Si e zgjidhni ju njė shok?", "Ē'ėshtė ndėrgjegjja? Si ju ndihmon ajo juve?", "Ēfarė ėshtė gėnjeshtra?", "A ėshtė ndonjėherė e drejtė tė thuash njė gėnjeshtėr?", "Ēfarė ėshtė besimi?", "Pse ai ėshtė i rėndėsishėm?", "Ēfarė ėshtė kurajoja?", "Si e tregojnė njerėzit atė?"

* Kutia e sugjerimeve/ kutia pėr punėn e klasės: Ndonjė ēėshtje tė caktuar qė nxėnėsit e kanė sugjeruar pėr diskutim.

* Mbledhje mbi mbledhjet: Kėtu bėni pyetje tė tilla, si: "Ēfarė ju ka pėlqyer nė lidhje me mbledhjet e klasės? Ēfarė nuk ju ka pėlqyer? Ēfarė kemi arritur? Si mund t'i pėrmirėsojmė mbledhjet tona ?"

Disa mbledhje tė mira klase mund tė jenė njė mekanizėm i fuqishėm, qė ju mund tė pėrdorni pėr tė bindur drejtorin tuaj se e gjithė shkolla do tė pėrfitonte nga njė mbledhje shkolle ose kėshill shkolle. Nė kėshillin e shkollės, pėrfaqėsues tė zgjedhur nga ēdo klasė, mund tė takohen me kėshillin pedagogjik pėr tė dhėnė ide, kėshilla pėr problemet reale tė shkollės. Nė rast se pėrfaqėsuesit janė tė detyruar tė paraqesin pikėpamje tė klasės sė tyre (tė cilat ata mund t'i zbulojnė nė mbledhjet e klasės sė tyre), kėshilli i shkollės mund tė jetė njė model me tė vėrtetė demokratik, i cili do tė pėrgatitė nxėnėsit pėr tė marrė pjesė nė njė shoqėri demokratike.

Njė strukturė e qartė pėr mbledhjet, do tė ndihmojė qė ato tė jenė tė suksesshme. Mė poshtė po japim njė model, tė cilin ju mund ta adaptoni pėr situatėn tuaj.

Ide pėr njė mbledhje klase model:

* Rrethi: Krijoni njė rreth tė mirė dhe kėrkojuni nxėnėsve tė jenė tė qetė.

* Pėrcaktoni rendin e ditės: Bėni tė ditur qėllimin e mbledhjes dhe ēėshtjet e ndryshme qė do tė diskutohen.

* Vendosni rregullat: Pėrcaktoni ose rishikoni rregullat pėr "tė dėgjuar dhe pėr tė diskutuar tė mirė ".

* Ndani klasėn nė ēifte

*Paraqitni problemin apo pyetjen: Pėr shembull, "disa kanė thėnė se nė fushėn e lojės pėrdoren shumė epitete, pėr shembull: "Ēifut", " Arixhi". Ēfarė duhet tė bėjmė pėr ta zgjidhur kėtė?"

* Bisedė partnerėsh me njeri-tjetrin: Nxėnėsit e ēifteve le tė shkėmbejnė mendimet me njeri-tjetrin (3 deri 5 minuta); lėvizni pėrreth dhe ndihmoni ata qė mund tė jenė tė ngadalshėm tė bashkėveprojnė.

* Sinjal pėr tė mbajtur qetėsi: Caktoni njė sinjal pėr tė ndėrprerė diskutimet nė ēifte, pėr tė qenė tė gatshėm tė fillojnė diskutimin nė tė gjithė grupin.

* Diskutim i tė gjithė grupit: Ftoni disa ēifte nxėnėsish pėr tė shkėmbyer idetė e tyre me grupin; kėrkoni tė reagohet ndaj kėtyre ideve; bėni pyetje tė mėtejshme; nė rast se ėshtė me vend, arrini dhe regjistroni mirėkuptimin mbi veprimin qė do tė kryhet. Planifikoni ēfarė do tė bėni dhe caktoni njė kohė pėr mbledhjen qė pason.

* Mbyllja e mbledhjes: Kėtu ju mund tė vini rrotull grupit pėr komentet pėrfundimtare, pėrmblidhni atė ēka u zhvillua, kėrkojuni nxėnėsve tė mendojnė ēfarė mbajnė mend mė shumė nga mbledhja apo tė bėjnė njė vlerėsim tė saj.

 

Kur klasa ėshtė mėsuar me mbledhjet, nxėnėsit mund tė marrin vetė pėrgjegjėsinė pėr zhvillimin e tyre. Pėr shembull, t'i drejtojnė ato me radhė, tė pėrmbledhin ēfarė kanė thėnė tė tjerėt apo tė marrin shėnime pėr konkluzionet e arritura.

Njė mėnyrė tjetėr e dobishme, qė rrit pjesėmarrjen e nxėnėsve nė mbledhje, ėshtė t'u bėni atyre njė pyetje dhe t'i jepni secilit kohė pėr tė shėnuar pėrgjigjen, para se t'u kėrkoni atyre t'ua thonė tė tjerėve.

Gjėra pėr tė menduar:

Shumė mėsues kanė vėrejtur se vėzhgimi e mė pas, ndryshimi i sjelljes sė tyre ishte njė hap i rėndėsishėm pėr krijimin e njė ambienti tė pėrshtatshėm pėr tė drejtat e njeriut nė klasė. Pėr tė ndihmuar qė ta bėni kėtė, ju mund t'i bėni vetes pyetjet e mėposhtme ose t'i diskutoni ato me kolegėt. Mund tė jetė e dobishme t'i shqyrtoni kėto pyetje pėr rreth njė javė, gjatė sė cilės ju vėzhgoni sjelljen tuaj nė klasė dhe mendoni rreth mėnyrave tė pėrmirėsimit tė saj.

* A i trajtoni tė gjithė nxėnėsit si individė? A u drejtoheni atyre me emrin e vet? Nė rast se po, a kujdeseni qė t'i shqiptoni emrat saktė?

* A pėrdorni kontaktin me sy dhe me anėn e tė prekurit, pėr t'i siguruar nxėnėsit pėr vėmendjen dhe angazhimin tuaj?

* A kėrkoni tė falur kur bėni ndonjė gabim?

* A i lejoni nxėnėsit tė marrin vendime tė rėndėsishme? Pėr shembull, pėr atė se ēfarė do tė bėhet mė tej, ē'libra tė lexohen, ku tė hahet dreka,...?

* A inkurajoni zakonin pėr tė dėgjuar me vėmendje? Pėr shembull, a i bini njė note muzikore pėr tė vendosur qetėsinė, apo bėrtisni?

* A buzėqeshni nė klasė?

* A i jepni ēmim njė grupi nxėnėsish pėr ndonjė gjė tė mirė qė e kanė bėrė sė bashku? A e ēmoni bashkėpunimin, kujdesin dhe qėndrimin paqėsor, apo vetėm punėn akademike?

* A pėrdorni rreshtimin kur nuk ėshtė i nevojshėm, apo i lejoni nxėnėsit tė lėvizin nė grupe?

* A i etiketoni nxėnėsit si "tė mirė" apo " tė kėqinj"?

* A keni frikė nga konfuzioni apo nga zhurma, edhe nė rastin kur ajo shkaktohet nga nxėnės qė po punojnė shumė?

 


 

Si mund tė jenė
tė drejtat e njeriut
pjesė e programit?

Nė mėnyrė ideale, tė drejtat e njeriut duhet tė jenė pjesė e tė gjitha lėndėve tė shkollės dhe duhet tė pėrshkojnė gjithė eksperiencėn mėsimore tė nxėnėsve. Megjithatė, meqė rrethanat janė tė ndryshme pėr ēdo vend e rajon, mėsuesit kanė pėrdorur shumė mėnyra tė ndryshme pėr t'i pėrshtatur tė drejtat e njeriut me programin e shkollės. Kėto metoda mund tė ndahen nė dy kategori tė mėdha:

* Duke filluar me mėsimin e tė drejtave tė njeriut nga niveli "bazė", nė ēfarėdo mėnyre qė mundeni, me lejen e drejtorit apo tė zyrtarėve lokalė.

* Duke i bindur autoritetet arsimore lokale apo kombėtare qė tė ndėrrojnė krejt sistemin, nė mėnyrė qė t'i japin fonde dhe hapėsirė mėsimit tė tė drejtave tė njeriut.

Shpeshherė, mėsuesit kanė kombinuar kėto taktika, duke filluar nga mėsimi i tyre nga "niveli bazė", pastaj duke pėrdorur sukseset e tyre si provė pėr t'i detyruar autoritetet arsimore tė ndryshojnė sistemin.

Programi i arsimit fillor:

Nė shkollat fillore, mėsuesit e kanė pasur tė lehtė tė marrin leje nga drejtori qė tė japin mėsim pėr tė drejtat e njeriut nė njė mėnyrė qė pėrfshin shumė lėndė, pėr arsye se nė to ka pak punė pėr provimet, si pėr nxėnėsit, ashtu edhe pėr mėsuesit dhe sepse nė kėto shkolla, njė mėsues, zakonisht i zhvillon shumė lėndė njė klase tė vetme. Mėsuesit nė Rostov-mbi-Don e pėrshkruajnė mėnyrėn e tyre tė tė mėsuarit tė kėtyre tė drejtave si njė "vijė" qė i pėrshkon tė gjitha lėndėt, tė cilėn ata e kanė pėrdorur qė tė ndihmojnė fėmijėt tė kuptojnė se lėndė tė ndryshme, popuj tė ndryshėm dhe bota rreth tyre janė tė ndėrlidhur.

Programi i arsimit tė mesėm:
Pėrfshirja e tė drejtave tė njeriut nė kėtė nivel mund tė jetė mė e vėshtirė. Dhėnia e mėsimit pėr tė drejtat e njeriut kėtu varet shumė nga qėndrimi i drejtorit dhe autoriteteve arsimore, tė cilėt shpesh janė tė shqetėsuar pėr kohėn e paktė dhe nevojėn e studentėve pėr t'u pėrgatitur pėr provimet kryesore (veēanėrisht nė klasat e fundit tė shkollės). Specializimi i mėsuesve tė arsimit tė mesėm sipas lėndėve, nėnkupton gjithashtu edhe nevojėn e bashkėpunimit ndėrmjet stafit, pėr tė mundėsuar integrimin e tė drejtave tė njeriut nė program.

Megjithatė, shumė mėsues kanė pėrfshirė me sukses mėsimin e tė drejtave tė njeriut nė kėtė nivel, nėpėrmjet mėnyrave tė mėposhtme:

- Si njė lėndė fakultative, tė ndarė nga tė tjerat, qė zhvillohet pas mėsimit apo nė "kohėn e lirė" javore tė klasės. Kjo mėnyrė u jep nxėnėsve dhe mėsuesve lirinė pėr tė studiuar tė drejtat e njeriut pa presion, por ka disavantazhin qė nganjėherė nxėnėsit nuk i marrin seriozisht lėndėt qė nuk janė tė rėndėsishme pėr provimet e tyre.

- Disa mėsues kanė filluar mėsimin e tė drejtave tė njeriut nė kuadrin e lėndės sė tyre specifike. Nė faqet e mėposhtme ka disa mendime sesi tė bėhet kjo. Nė veēanti, mėsimet e tė drejtave tė njeriut kombinohen mirė me lėndėt si: e drejta civile dhe drejtėsia, megjithėse mėsuesit qė e kanė pėrdorur kėtė metodė theksojnė se ėshtė e rėndėsishme qė tė shmanget paraqitja e tė drejtave tė njeriut si njė lėndė akademike jo e lidhur me jetėn reale.

- Mėsuesit kanė planifikuar sė bashku me kolegėt qė tė pėrfshijnė nxėnėsit nė njė projekt (Shih fq. 30) qė pėrfshin disa lėndė bazė. Kjo e shmang rrezikun qė nxėnėsit t'i shohin tė drejtat e njeriut si njė lėndė akademike tė veēantė dhe i ndihmon ata tė shohin lidhjen ndėrmjet lėndėve tė shkollės dhe botės reale rreth tyre.

Mendime pėr tė mėsuar tė drejtat e njeriut nė lėndėt bazė

Historia
Kur jepet mėsimi i historisė, tė drejta e njeriut mund tė futen rreth ēėshtjeve tė lėndės tradicionale. Kėtu jepen disa shembuj.

* Dokumente: Magna Karta (1215 Angli)
Deklarata Amerikane e Pavarėsisė (1776 SHBA)
Deklarata e tė Drejtave tė Njeriut (1789 Francė)

* Ngjarje kryesore: Lufta, skllavėria, kolonializmi, imperializmi, nazizmi, mund tė studiohen, duke i vėnė theks tė veēantė shkeljes sė tė drejtave tė njeriut nė to. Historia mė e afėrt, pėr shembull aparteidi, shtypja politike nė Amerikėn Latine apo nėn stalinizmin, japin, gjithashtu, shumė material mbi tė drejtat e njeriut.

* Rritja e tė drejtave tė njeriut nėpėrmjet historisė: Pėr shembull, origjinat dhe zhvillimi i mendimit demokratik dhe i organizatave dhe zhvillimi i Kombeve tė Bashkuara, rritja e sindikatave.

* Figura historike: Ana Franku (Holanda)

Mahatma Gandi (Indi)

Martin Luther King (SHBA)

Andrei Sakharov (BRSS)

Rigoberta Menchu (Guatemala)

Studimi i figurave tė mirėnjohura mund tė ēojė nė studimin e njerėzve tė "panjohur", tė cilėve u janė shkelur tė drejtat e njeriut apo tė cilėt kanė luftuar pėr tė drejtat e njeriut dhe pėr paqen. Pėr shembull, skllevėrit gjatė gjithė historisė, apo njerėzit e thjeshtė, si tė afėrm tė nxėnėsve tė cilėve u janė shkelur tė drejtat e njeriut nga lufta nė kėtė shekull.

Gjeografia
Gjeografia urbane mund tė pėrfshijė probleme tė varfėrisė, dhe si ndikon kjo nė tė drejtat e njeriut tė tė varfėrve. Gjeografia ekonomike mund tė studiojė efektin e investimeve dhe tė tregtisė nė standartin e jetesės, apo lidhjen midis degradimit tė mjedisit dhe shėndetit jo tė mirė. Nė studimin e popullsisė mund tė futet shqyrtimi sesi u krijuan uria dhe varfėria dhe sesi racizmi, kolonializmi dhe trajtimi i minoriteteve dhe grave kanė ndikuar nė tė drejtat e popullsive.

Drejtėsia
Kjo lėndė pėrbėn njė mundėsi pėr t'u mėsuar nxėnėsve mbi pėrgjegjėsitė , si dhe tė drejtat, qė pėrfshijnė tė jetuarit nė paqe. Pėr shembull, studimi i strukturės dhe i proceseve tė qeverisė mund tė vėrė nė dukje rolin e qytetarėve individė. Tė dhėnit mėsim nga njė perspektivė e tė drejtave tė njeriut mund tė jetė veēanėrisht e dobishme, nė rast se kjo pjesė e programit ėshtė pėrqėndruar mė parė nė bindjen ndaj shtetit. Detyra e kombit, e qytetarėve tė tij, pėr tė pasur ligje kombėtare dhe ndėrkombėtare kundėr diskriminimit fetar, gjinisė dhe racės, duhet gjithashtu tė studiohen. Mėnyra me tė cilėn janė zhvilluar tė drejtat e njeriut, tė njohura dhe tė kthyera nė ligje, gjithashtu, mund tė shqyrtohen kėtu. Pėr shembull, nxėnėsit mund tė shqyrtojnė procesin nėpėrmjet tė cilit gratė gradualisht kanė fituar tė drejtėn pėr tė votuar.

Studime sociale
Nė kėtė lėndė, mund tė studiohen pabarazitė sociale dhe shkaqet e tyre. Pėr shembull, ksenofobia, varfėria, diskriminimi racial dhe fetar dhe tė gjitha mekanizmat dhe strukturat sociale, qė luftojnė kėto padrejtėsi. Gjithashtu, mund tė studiohen funksionet dhe pėrgjegjėsitė e policisė, tė sindikatave, tė arsimit dhe tė masmedias. Njė studim, sesi shoqėritė ballafaqohen me mosmarrėveshjet, mund tė jetė veēanėrisht e dobishme pėr tė nxjerrė nė pah tė drejtat e njeriut.

Letėrsi
Librat dhe poemat janė shembuj tė shkėlqyer pėr tė drejtat e njeriut tė mbrojtura apo tė shkelura. Letėrsia historike ėshtė njė mundėsi pėr mėsuesit e historisė dhe tė letėrsisė tė punojnė sė bashku pėr t'i bėrė tė gjalla tė drejtat e njeriut pėr nxėnėsit.

Disa libra tė dobishėm mund tė jenė:

Animal Farm / Nineteen Eighty-Four (George Oreell)
Brave Nee Eorld (Aldous Huxley)
Cry, Beloved Country (Alan Paton)
The Diary of a Young Girl (Anne Frank)
One Day in the Life of Ivan Denisovitch (Aleksandr Solzhenitsyn)
Role of Thunder / Hear my Cry (Mildred D. Taylor)

Natyrisht mund tė ketė libra tė tjerė nga historia juaj e letėrsisė.

Shkenca
Shumė ēėshtje tė shėndetėsisė janė njė mėnyrė e mirė pėr tė futur tė drejtat e njeriut nė kėtė lėndė. Pėr shembull, nxėnėsit kanė tė drejtėn pėr kujdes mjekėsor, por gjithashtu kanė pėrgjegjėsinė pėr tė respektuar shėndetin e tyre dhe tė njerėzve tė tjerė. Ekzistojnė mundėsi tė mėdha pėr mėsimin e tė drejtave tė njeriut me anė tė ndėrthurjes sė lėndėve. Pėr shembull, njė mėsim i biologjisė qė shqyrton mitet pėr superioritetin racial mund tė ndihmojė nxėnėsit pėr tė bėrė gjykime mė tė mira nė njė studim pararel mbi racizmin nė histori.

Matematika
Statistikat mund tė pėrdoren pėr tė fshehur apo pėr tė zbuluar abuzimet pėr tė drejtat e njeriut. Mėsuesit e matematikės mund t'u tregojnė nxėnėsve, qė tė interpretojnė nė mėnyrė kritike shifrat tė cilat botohen nė gazeta.

Gjuhėt e huaja
Mjeshtėria e gjuhės mund tė pėrdoret pėr tė studiuar temat aktuale interesante nga vendet e tjera. Pėr shembull, njė tekst i shkurtėr mbi veprimin kundėr racizmit nė Angli mund tė pėrdoret pėr tė mėsuar fjalė tė fjalorit anglez. Qėllimi do tė jetė dhėnia e njohurive pėr ēėshtjet e tė drejtave tė njeriut, qė hasin njerėzit nė tė gjitha vendet, si dhe njohja e njė gjuhe tė huaj. Nė rast se gjendet letėrsia apo shtypi nė gjuhė tė huaj, ndihmon pėr kėtė stil tė tė mėsuarit, por kjo nuk ėshtė e domosdoshme.
Orėt e gjuhės sė huaj, pėr nxėnėsit krijojnė mundėsi pėr tė biseduar dhe pėr tė diskutuar. Ata do tė jenė shumė tė motivuar pėr tė diskutuar, nė rast se mbi temėn nė diskutim ka opinione tė ndryshme. ēėshtjet e diskriminimit dhe tė barazisė sė sekseve janė tema tė mira diskutimi. Nxėnėsit munden, gjithashtu, tė luajnė role (Shih fq. 24). Mėsimi i gjuhėve tė huaja ėshtė, gjithashtu, njė mundėsi qė nxėnėsit tė korrespondojnė me nxėnės tė vendeve tė tjera. Ata mund tė pyesin rreth sistemeve politike, tė ēėshtjeve sociale aktuale, pė trajtimin e minoriteteve, mund tė bėjnė ndonjė pyetje tjetėr tė lidhur me tė drejtat e njeriut.


Metoda tė dobishme
imdhėnėse

Veprimtaritė nė kėtė manual janė tė bazuara nė metodat e shpjeguara kėtu. Ato janė tė thjeshta dhe praktika do t'i bėnte mė tė lehta. Nė rast se jeni tė shqetėsuar se ato do tė turbullojnė klasėn tuaj, filloni me njė metodė tė thjeshtė. Ju mund tė shikoni se, duke lėnė tė ikin disa nga kompetencat tuaja si "mėsues", do tė ndihmohen nxėnėsit tė ndjehen mė tė lirė dhe tė pėrmirėsohet kontributi i tyre.
Pėr ēdo metodė ka njė pėrgjigje tė shkurtėr pėr pyetjen "Ēfarė ėshtė kjo dhe pse e bėni kėtė?" dhe mbas kėsaj, njė shpjegim hap pas hapi se si "tė kryhet ajo."

Luajtja e rolit

Ēfarė ėshtė ajo dhe pse e kryejmė atė ?
Njė luajtje roli ėshtė njė dramė e vogėl e luajtur nga nxėnėsit. Kryesisht ajo ėshtė e improvizuar. Ajo ka si synim qė tė krijojė rrethana dhe ngjarje tė drejtpėrdrejta, qė janė tė panjohura pėr nxėnėsit. Luajtja e rolit mund tė pėrmirėsojė tė kuptuarit e njė situate dhe tė inkurajojė frymėzim tek ata qė janė nė tė. Pėr shembull, nė njė inskenim mbi vjedhjen, nxėnėsit, duke luajtur rolin e viktimės, mund tė kuptojnė se ē'do tė thotė tė jesh viktimė e krimit.

Si ta kryeni atė:
*Me nxėnėsit:

- Pėrcaktoni ēėshtjen qė do tė ilustrojė luajtja e rolit. Pėr shembull, tė drejtėn e pronės (Neni 17 i UDHR-sė shih fq. 159)

-Vendosni pėr situatėn, problemin dhe cilėt janė personazhet. Pėr shembull, nė rast se nxėnėsit janė duke studiuar tė drejtėn e pronės, ata mund tė mendojnė pėr njė situatė, ku dikush mund tė privohet nga apartamenti i tij, ndoshta pėr shkak tė grupit etnik, tė cilit i pėrket, ose ndoshta pėr shkak tė mungesės sė legjislacionit.

* Sė bashku me nxėnėsit vendosni se sa nxėnės do tė luajnė rolet, sa do tė jenė vėzhgues, nė se luajtja e rolit do tė bėhet njėkohėsisht nė grupe tė vogla, apo gjithė sė bashku si njė klasė. Inkurajo nxėnėsit e ndrojtur qė tė pėrfshihen.

* Vendosni, gjithashtu, sesi do tė zhvillohet luajtja e rolit. Pėr shembull, mund tė veprohet si mė poshtė: - tė thuhet si njė tregim, ku treguesi tė pėrcaktojė skenėn dhe studentėt e tjerė tė thonė pjesėn tjetėr tė ngjarjes nga pikėpamja e personazhit tė "tyre".
- si njė dramė, ku karakteret tė ndėrveprojnė, duke krijuar dialogun nė ēast.
- si njė imitim gjyqi, ku nxėnėsit tė pretendojnė tė jenė dėshmitarė qė dėshmojnė nė njė gjyq.

* Mbas kėsaj lejoni nxėnėsit pėr disa minuta tė mendojnė mbi situatėn dhe rolet e tyre. Nė rast se pajisjet e klasės duhet tė rregullohen nė formė tjetėr, qė tė krijohet hapėsirė, bėjeni atė tani.

* Nxėnėsit luajnė rolin e tyre.

* Gjatė luajtjes sė rolit, mund tė jetė e nevojshme tė ndalohet veprimi nė njė pikė kritike pėr tė pyetur pjesėmarrėsit dhe vėzhguesit pėr atė qė po ndodh. Pėr shembull, gjatė luajtjes sė rolit mbi dhunėn, pyesni nxėnėsit nė se ata mund tė mendojnė pėr njė mėnyrė, ku situata mund tė zgjidhet nė mėnyrė paqėsore, pastaj u kėrkoni pjesėmarrėsve t'i luajnė kėto zgjidhje tė mundshme.

* Mbas luajtjes sė rolit, ėshtė e rėndėsishme qė nxėnėsit tė mendojnė pėr veprimin, nė mėnyrė qė ai tė mos jetė thjesht njė aktivitet, por gjithashtu dhe njė eksperiencė mėsimi. Kur planifikoni luajtjen e rolit, lini kohė nė fund pėr tė pėrforcuar qėllimin dhe ēfarė u mėsua nga aktiviteti. Pėr shembull, nė rast se inskenimi ishte imitimi i njė gjyqi me dėshmitarė, kėrkojuni nxėnėsve tė marrin njė vendim, pastaj diskutoni mbi kėtė vendim dhe si u arrit ai, qė tė dalin nė pah aspektet mėsimore. Megjithatė, shumė mėsues kanė pėrfshirė me sukses mėsimin e tė drejtave tė njeriut nė kėtė nivel, nėpėrmjet mėnyrave tė mėposhtme:

* Nė rast se luajtja e rolit nuk pati sukses, pyesni nxėnėsit si mund tė pėrmirėsohet ajo. Nė rast se shkoi mirė, ndoshta mund tė shfaqet pėr tėrė shkollėn, me njė shpjegim tė subjektit qė ajo ilustron.

Mbani mend:
Pėr arsye se tė luajturit e roleve imiton jetėn reale, ato mund tė ngrenė pyetje, pėr tė cilat nuk ka ndonjė pėrgjigje tė thjeshtė, pėr shembull, mbi sjelljen e drejtė apo tė gabuar tė njė personazhi tė trilluar. Mos lini tė krijohet pėrshtypja se pėr ēdo pyejte ka njė pėrgjigje, nė rast se nuk ka. ėshtė shumė e rėndėsishme qė mėsuesit dhe nxėnėsit tė pranojnė pikėpamjet e ndryshme si situata tė natyrshme, normale. Mėsuesit nuk duhet tė imponojnė mendimet e tyre pėr ēėshtje kontradiktore ose tė pėrpiqen tė arrijnė konsensus me ēdo kusht. Megjithatė, ju mund tė pėrmblidhni ēėshtjet, ku duket se ėshtė arritur marrėveshje dhe lini tė hapura ēėshtjet e tjera, qė janė tė diskutueshme.

* Luajtja e roleve duhet tė bėhet me ndjeshmėri. Mėsuesit duhet tė respektojnė ndjenjat e individėve dhe strukturėn sociale tė klasės. Pėr shembull, njė luajtje roli mbi minoritete etnike kėrkon trajtim tė kujdesshėm, nė rast se ka minoritete etnike nė klasė, kėshtu qė nxėnėsit qė u pėrkasin atyre, tė mos ndiehen tė ekspozuar apo tė neglizhuar.

Ēiftet dhe grupet

Ēfarė janė dhe pse i bėjmė ato?
Duke e ndarė klasėn nė ēifte, apo nė grupe, u jep nxėnėsve mė shumė mundėsi pėr tė marrė pjesė dhe pėr tė bashkėpunuar.
Ēiftet dhe grupet mund tė jenė tė dobishme pėr tė dhėnė njė sėrė idesh nė mėnyrė tė shpejtė, apo tė ndihmojnė klasėn pėr tė menduar mbi njė koncept abstrakt nisur nga eksperienca e tyre. Pėr shembull, nė rast se ju jeni duke studiuar tė drejtėn pėr tė ekzistuar, mund t'u jepni ēifteve apo grupeve pesė minuta kohė pėr tė vendosur " A ėshtė e drejtė tė vrasėsh dikė?", para se t'i kthehesh tė gjithė klasės pėr diskutim tė mėtejshėm.

Si tė organizohet kjo?
* Kur organizoni grupet, bėjini vetes pyetje tė tilla, si: A do t'i ndaj nxėnėsit sipas aftėsisė? A duhet tė kombinoj sekset? A dua unė qė shokėt tė punojnė sė bashku? Ngandonjėherė grupet mund tė zgjidhen pa ndonjė synim, pėr shembull, sipas ditėlindjes, apo sipas shkronjės sė parė tė emrit tė tyre, apo sipas ndonjė kriteri tjetėr jo tė rėndėsishėm.

* Nė rast se tryezat dhe karriget janė tė fiksuara nė dysheme, nxėnėsit mund tė krijojnė grupe duke u kthyer nė vendet e tyre, pėr tė qenė ballė pėr ballė me nxėnėsit mbrapa.

* Nė rast se njė grup do tė jetė sė bashku pėr mė shumė se disa minuta, duhet tė jetė e nevojshme tė ketė njė drejtues dhe dikė qė tė mbajė shėnimet. Grupit do t'i duhet tė vendosė se kush do ta bėjė kėtė detyrė.

* Organizimi i klasės: Shpjegoni qartė detyrėn. Ulini nxėnėsit nė mėnyrė qė ata mund tė shikojnė njėri-tjetrin. Thuajuni nxėnėsve se sa kohė kanė ata pėr detyrėn.

* Kur ēiftet apo grupet janė duke punuar:
- Qėndroni mbrapa, por rrini tė gatshėm pėr ndihmė.
- Mos i ndėrprisni, pėrveēse nė rastin kur grupi ka keqkuptuar atė qė supozohet se do tė bėjė.
- Shpėrndani vėmendjen tuaj midis grupeve.
- Lejoni tė zhvillohen diskutime midis ēifteve dhe grupeve, ndėrhyni vetėm nė se kjo u kėrkohet nga grupi.
- Grupet shpesh duan inkurajim qė tė fillojnė.
- Njė ēift ka shumė tė ngjarė qė tė ndėrpresė punėn kur ju afroheni.

* Raportimi: Mund tė jetė e nevojshme qė grupet tė raportojnė para klasės pėr punėn e tyre. Kjo mund tė pėrfshijė raportimin e njė vendimi, pėrmbledhjen e diskutimit, apo dhėnien e informacionit mbi mėnyrėn sesi u punua si grup. Ky lloj raportimi mund tė jetė shumė i dobishėm pėr klasėn dhe pėr mėsuesin, nė mėnyrė qė tė pėrmirėsohen teknikat e punės nė grup. Nė rast se grupet duhet tė raportojnė nė fund, ato duhet ta dinė kėtė gjė qė nė fillim, nė mėnyrė qė tė zgjedhin njė person pėr ta bėrė atė.

* Vlerėsimi: Pyesni nxėnėsit nė se veprimtaria ishte e dobishme dhe ēfarė mėsuan ata prej saj. Nė rast se ka njė pėrgjigje negative, pyetini nxėnėsit se si do ta organizonin ata veprimtarinė. Shfrytėzoni idetė e tyre.

Nxitja e mendimit

Ēfarė ėshtė kjo, dhe pse e bėni?
Nxitja e mendimit ėshtė njė mėnyrė pėr tė inkurajuar krijimtarinė dhe pėr tė dhėnė njė sėrė idesh nė mėnyrė tė shpejtė. Kjo mund tė pėrdoret pėr zgjidhjen e njė problemi specifik apo nė pėrgjigje tė njė pyetjeje. Pėr shembull, klasa mund tė fillojė njė studim tė sė drejtės sė qytetarisė, duke menduar pėrgjigjet pėr pyetjet "ēfarė arsyesh mendoni ju se mund tė pėrdorė njė qeveri pėr t'i hequr qytetarinė dikujt? Disa ide, se kur mund tė pėrdoret kjo, mund tė jenė:

* Tė gjėndet njė zgjidhje pėr njė problem. Pėr shembull, pas njė "incidenti", qė ka krijuar konflikt midis nxėnėsve, kėrkojuni nxėnėsve tė mendojnė tė gjitha zgjidhjet e mundshme jo tė dhunshme.

* Pėr tė futur njė lėndė tė re. Mendoni mirė gjithshēa qė nxėnėsit dinė tashmė pėr lėndėn. Kjo ėshtė njė mėnyrė e mirė pėr tė ngjallur interesin e tyre dhe pėr tė parė se ēfarė dinė ata tashmė.

* Njė ushtrim tė shpejtė krijues. Pėr shembull, mendoni mirė pėr pėrfundime tė mundshme tė njė tregimi tė papėrfunduar.

Si tė zhvillohet kjo?
* Vendosni pėr ēėshtjen qė ju duhet tė mendoni. Formojeni atė si pyetje, qė tė ketė shumė pėrgjigje tė mundshme. Shkruajeni pyetjen nė njė vend qė ta shohin tė gjithė. Pėr shėmbull: "Nė ēfarė mėnyre mund ta pėrmirėsojmė klasėn tonė?"

* Kėrkojuni nxėnėsve tė japin mendimin e tyre. I shkruani kėto mendime nė mėnyrė tė tillė, qė tė shihen prej tė gjithėve. Kėto duhet tė jenė fjalė tė vetme apo fraza tė shkurtra.

* U thoni nxėnėsve se nė nxitjen e mendimit ata nuk mund tė komentojnė idetė e tė tjerėve deri nė fund, apo tė pėrsėriten idetė, tė cilat tashmė janė thėnė.

* Inkurajoni gjithsecilin tė kontribuojė, por MOS lėvizni rreth klasės ose mos detyroni nxėnėsit, qė tė mendojnė njė ide. Kėto kanė tė ngjarė qė tė dekurajojnė krijimtarinė.

* Mos i gjykoni idetė, ndėrsa jeni duke i shkruar ato. Nė rast se ėshtė e mundur, i kėrkoni njė nxėnėsi t'i shkruajė ato. Jepni mendimin tuaj, vetėm nė se ėshtė e nevojshme pėr tė inkurajuar nxėnėsit.

* Nė rast se njė sugjerim ėshtė i paqartė, kėrkojini personit ta sqarojė atė, ose sugjeroni njė sqarim dhe sigurohuni se ata janė dakord me tė.

* Shkruani ĒDO sugjerim tė ri. Shpesh, sugjerimet mė krijuese apo qė bien mė nė sy, janė mė tė dobishmet dhe mė interesantet!

* Ndalo procesin e nxitjes sė mendimit, kur nuk ka mė ide pėr tė shprehur. TANI, ju mund tė shqyrtoni sugjerimet, duke kėrkuar tė bėhen komente.

Diskutimi i tė gjithė klasės

(Sipas essesė "Vendosja e rregullave mbi diskutimin" e shkruar nga Felisa Tibbitts)

Ēfarė ėshtė diskutimi dhe pse e bėjmė atė?
Diskutimet janė njė mėnyrė e mirė pėr mėsuesin dhe nxėnėsit zbulojnė se cilat janė qėndrimet e tyre pėr njė ēėshtje. Kjo ėshtė shumė e rėndėsishme nė dhėnien e mėsimit pėr tė drejtat e njeriut, sepse, sapo njohin fakte mbi tė drejtat e njeriut, nxėnėsit kane nevojė tė shqyrtojnė dhe tė analizojnė vetė ēėshtjet. Diskutimet janė, gjithashtu, njė mundėsi pėr tė praktikuar tė dėgjuarit, tė folurit me radhė, mjeshtėri, tė cilat janė tė rėndėsishme pėr tė respektuar tė drejtat e tė tjerėve.

Me qėllim qė tė keni njė diskutim tė hapur, ėshtė e rėndėsishme tė keni njė atmosferė besimi dhe respekti reciprok nė klasė. Njė mėnyrė pėr tė krijuar njė ambient "tė sigurtė" ėshtė qė nxėnėsit tė dinė "rregullat e diskutimit". Kjo gjė bėhet mė mirė nė fillim tė vitit shkollor, kur zakonisht, vendosen standardet e mėnyrės sė tė sjellurit, por kėto rregulla mund tė krijohen nė ēdo kohė.

Si tė realizohet kjo:
* Pyetini nxėnėsit nėse ata duan qė klasa e tyre tė jetė njė vend ku ata tė ndiehen tė lirė tė shprehin vetveten dhe tė mėsojnė nėpėrmjet diskutimeve me njeri-tjetrin. (Ky subjekt mund tė dalė nė mėnyrė tė natyrshme pas njė diskutimi tė vėshtirė nė klasė).

* Sugjeroni se mund tė bėhet e mundur qė klasa tė arrijė mirėkuptim pėr protokollin e tė folurit dhe tė tė dėgjuarit.

* Kėrkojini klasės tė mendojė pėr disa parime tė diskutimit nė klasė, tė cilat ka ndėrmend t'i ndjekė secili. Shkruajini tė gjitha kėto sugjerime, nė mėnyrė qė secili tė mund t'i shohė. (Pėr kėshilla mbi nxitjen e mendimit, shih fq. 27).

* Pasi nxėnėsit tė kenė vrarė mendjen pėr njėfarė kohe, vėreni nėse ka sugjerime qė mund tė kombinohen dhe ftoni klasėn tė diskutojė e tė komentojė. Nė rast se ato nuk janė sugjeruar nga klasa, ju mund tė sugjeroni disa prej parimeve tė mėposhtme:

- dėgjojeni personin qė ėshtė duke folur
- flisni me radhė
- ngrini dorėn, nėse doni tė flisni
- mos i ndėrprisni tė tjerėt, kur flasin
- kur nuk jeni dakord me dikė, bėjeni tė qartė se ju e dalloni kritikėn pėr personin nga kritika pėr mendimin e dhėnė nga ai
- mos qeshni, kur flet dikush, (pėrveē rastit kur ai po bėn njė shaka!)
- inkurajoni secilin tė marrė pjesė

* I sugjeroni klasės tė arrijė nė konsensus pėr t'iu bindur rregullave qė ka rreshtuar. Atėherė ata vetė janė pėrgjegjės pėr zbatimin e rregullave prej tyre dhe prej tė tjerėve. Nė rast se ka shkelje serioze tė rregullave, bisedoni me nxėnėsit, pėr tė vendosur se cilat mund tė jenė pasojat e thyerjes sė rregullave.

* Shkruajeni listėn e rregullave qartė nė njė copė tė madhe letre dhe vareni nė klasė gjatė gjithė kohės, pėr t'iu referuar, pėr tė bėrė shtesa apo pėr ta ndryshuar, sipas rastit.
(Pėr njė proces tė ngjashėm nė formimin e rregullave tė pėrgjithshme nė klasė, shih fq. 104)

Tė pyeturit

Ēfarė ėshtė tė pyeturit dhe pse e kryejmė atė ?
Natyrisht, tė gjithė mėsuesit tashmė pėrdorin pėrditė pyetjet, por ēfarė lloj pyetjesh? Shpesh, ato janė pyetje tė tilla, si: " Ēfarė thashė?", tė cilat pėrdoren pėr tė kontrolluar klasėn apo pėr tė thumbuar nxėnėsit. Pyetje tė tjera, tė cilat pėrdoren shumė janė tė ashtuquajturat pyetje tė "mbyllura". Ato kanė vetėm njė pėrgjigje korrekte dhe pėrdoren pėr tė testuar njohuritė. Shumė prej veprimtarive, nė kėtė manual, pėrdorin diskutimet nė klasė, pėr tė shqyrtuar ēėshtje tė tė drejtave tė njeriut. Nė kėto diskutime, pyetjet, qė ju bėni, janė shumė tė rėndėsishme pėr tė inkurajuar pjesėmarrjen dhe analizėn, bile, edhe me nxėnės shumė tė vegjėl.

Po japim disa shėmbuj tė pyetjeve tė "hapura", tė cilat mund t'i pėrdorni. Nė rast se ju praktikoni pėrdorimin e tyre, ato do tė bėhen mė tė lehta. Ēėshtja kryesore qė duhet tė mbahet mend ėshtė: "Ēfarė dua unė nga ky diskutim, pėrgjigje "po" dhe "jo", apo njė debat tė hapur e interesant?"

* Pyetje hipotetike: "Ēfarė do tė bėnit, ēfarė do tė mendonit ju, nėse ...?" Kėto do tė ndihmonin nxėnėsit tė imagjinonin situata dhe tė stimulonin mendim.

* Spekullim: "Si mund tė ndihmonim ne tė zgjidhej ky problem?"

* Inkurajimi/pėrkrahja: "Kjo ėshtė interesante, ēfarė ndodhi mė tej?" Kėto bėjnė qė tė shprehen pikėpamjet dhe eksperienca e vetė nxėnėsve.

* Marrja e mendimeve: "Ēfarė mendoni ju pėr...?" Kjo u tregon nxėnėsve se mendimi i tyre ėshtė i rėndėsishėm dhe interesant pėr ju.

* Tė hetuarit: Pėrse e mendoni kėtė? Nė rast se pyetja bėhet nė njė mėnyrė jo agresive, kjo mund tė ndihmojė nxėnėsit tė mendojnė thellė, tė justifikojnė dhe tė analizojnė mendimet e tyre.

* Sqarimi / pėrmbledhja: "A kam tė drejtė tė them se ...?" Kjo mund tė provokojė diskutimin apo mund t'i japė fund atij, dhe duke bėrė pyetje tė tilla si " A e kemi mbaruar atė pjesė...?", ju mund tė pranoni tė kaloni nė ēėshtjen tjetėr.

* Verifikimi nėse ėshtė rėnė dakord: "A janė dakord shumica se...?" Kjo mund tė provokojė diskutim ose mund tė ēojė nė njė pėrfundim, kur, duke pėrdorur pyetje si: "A e kemi pėrfunduar kėtė pjesė...?", ju mund tė bini dakord tė kaloni nė njė temė tjetėr.

Sė fundi, pėrpiquni tė mbani mend qė tė shmangni pyetjet orientuese apo tė tėrthorta si: "X e ka tė drejtė, apo jo?". Kjo gjė dekurajon pjesėmarrjen. Duhet tė shmanget gjithashtu drejtimi i shumė pyetjeve menėjherė apo bėrja e pyetjeve me dy kuptime.
Dhe mbani mend, njė miratim me kokė herė pas herė, njė buzėqeshje apo ulja e mėsuesit nė bankė, si dhe klasa, do tė pėrmirėsojė cilėsinė e pėrgjigjeve qė merrni.

Projektet

(Bazuar nė njė kėshillė tė Hugh Starkey)

Ē' janė projektet dhe pse i bėjmė?
Projektet janė hetimi i pavarur i temave nga nxėnėsit, pėr njė kohė tė pėrcaktuar, qė pėrfundojnė me njė produkt final. Projektet janė tė dobishme pėr tė mėsuar tė drejtat e njeriut, sepse ato:

*I ndihmojnė nxėnėsit tė shohin lidhjet ndėrmjet lėndėve tė veēanta, si dhe ndėrmjet studimeve tė tyre shkollore dhe botės sė jashtme.

* U japin nxėnėsve njohuri praktike pėr tė vepruar, pėr tė planifikuar kohėn dhe pėr tė punuar sipas njė programi.

* I lejojnė nxėnėsit tė kenė kontroll mbi tė mėsuarit e tyre, nėn drejtimin e mėsuesit.

* Krijojnė pėr nxėnėsit mundėsi qė tė bashkėpunojnė me njeri-tjetrin dhe me njerėz tė tjerė nė komunitetin jashtė shkolle.

* U japin njohuri praktike nxėnėsve si tė mbrojnė mendimet dhe idetė e tyre nė publik, njė teknikė e rėndėsishme pėr promovimin e tė drejtave tė njeriut.

Si tė kryhet kjo:
Projektet kanė faza tė ndryshme. Nėpėrmjet tyre, theksi vihet nė lejimin e nxėnėsve qė tė jenė pėrgjegjės pėr punėn e tyre.

* Tema ose problemi. Kėto mund tė caktohen nga mėsuesi dhe t'i paraqiten klasės pėr zgjedhje, ose mund tė zgjidhen direkt nga klasa. Pėr shembull, duke nxitur tė menduarit pėr tė dhėnė ide (shih faqen 27). Ėshtė mirė qė tė ketė pyetje direkte mbi njė ēėshtje qė iu intereson nxėnėsve. Pėr shembull, "A trajtohen mirė refugjatėt e huaj nė vendin tuaj?", apo "Ēfarė i frikėson mė shumė prindėrit tuaj lidhur me fėmijėt dhe drogėn?" Pyetja duhet tė jetė specifike pėr tė shmangur konfuzionin tek nxėnėsit.

Njė mėnyrė tjetėr, ju mund ta filloni, duke pėrdorur njė aktivitet apo pajisje, qė mund ta pėrdorin nxėnėsit gjatė projektit tė tyre, pėr shembull njė magnetofon.

* Planifikimi. Mėsuesit dhe nxėnėsit duhet tė vendosin kur do tė fillojė projekti, sa do tė zgjatė, ēfarė burimesh do tė pėrdoren, ku mund tė gjenden ato, nėse nxėnėsit do tė punojnė vetėm apo nė grup, nė tė njėjtat tema apo tema tė ndryshme e kėshtu me radhė. Nxėnėsit qė nuk janė mėsuar tė bėjnė kėrkime, mund ta kenė mė tė lehtė tė punojnė nė grupe. Ėshtė shumė e rėndėsishme qė tė diskutohet nė kėtė fazė se si do tė pėrfundohet projekti. (Shih mė poshtė pėr ide tė tjera rreth kėsaj.)

* Kėrkim / veprim. Puna me projektet zhvillon shumė aftėsi nė pak kohė. Pėr shembull, njė projekt hetimi mbi kujdesin shėndetėsor tė zonės mund tė pėrfshijė vizita, intervista, lexime, marrje fotografish, mbledhje statistikash dhe analizė tė dhėnash. Njė projekt krijues mund tė pėrfshijė njohuri teknike, si p.sh; tė dish si funksionon njė video-kamera, apo aftėsi artistike, siē ėshtė bėrja e simboleve. Projektet mė tė mira kombinojnė njohuritė akademike, shoqėrore dhe krijuese, nė mėnyrė qė tė pėrfshihen tė gjitha aftėsitė e nxėnėsit. Mėsuesi mund tė ndihmojė gjatė kėsaj faze, duke iu pėrgjigjur pyetjeve apo duke ofruar kėshilla, por, pėr punėn janė pėrgjegjės vetė nxėnėsit.

* Rezultati (produkti i projektit). Ky mund tė jetė njė raport, njė film, njė demonstrim, njė audio-kasetė, njė leksion, njė vizatim, njė poemė... ėshtė ide e mirė qė rezultati tė pėrmbajė jo vetėm gjetjet e nxėnėsve, por edhe fazat e ndryshme tė projektit dhe mendimet e vetė nxėnėsve rreth temės sė studiuar. Pėr shembull, nxėnėsit qė bėjnė njė poster pėr njė fushatė rreth abuzimeve me alkoolin nė qytetin e tyre, mund tė fotografojnė veten gjatė punės dhe tė shkruajnė se si ata e zgjodhėn dhe e krijuan atė qė paraqitėn.

Rezultati (produkti) mund tė paraqitet para klasės apo para njė audience mė tė gjerė. Pėr shembull, njė projekt rreth varfėrisė nė zonėn tuaj, mund tė jetė me interes pėr gazetėn lokale, apo autoritetet bashkiake mund tė duan tė dinė rezultatet e njė projekti mbi dėmtimin e mjedisit.

* Vlerėsimi me nota. Pėr arsye se projektet janė shpesh tė gjera, qė pėrfshijnė shumė disiplina, pėr tė pranuar rezultatin, mund tė duhen disa mėsues, tė cilėt do tė bėjnė vlerėsimin me nota. Vlerėsimi duhet tė gjykojė teknikat e ndryshme qė janė pėrdorur gjatė projektit dhe nuk duhet tė pėrqėndrohen vetėm nė kriteret akademike.

"Seanca e murmuritjes"

Ē'ėshtė dhe pse e bėjmė?
"Seanca e murmuritjes" mund tė pėrdoret pėr tė ndryshuar ritmin e mėsimit, pėr shembull pas njė hyrjeje tė gjatė nga mėsuesi. Seanca e murmuritjes ėshtė njė mundėsi pėr tė folur nė grupe prej dy-tri vetash.

Si tė bėhet kjo:
U thoni nxėnėsve qė pėr pesė minuta ata mund tė reagojnė pėr atė qė u tha, apo u demonstrua. Ata mund tė thonė se si ndihen, ēfarė mendojnė, apo tė pyesin njeri-tjetrin pėr gjėrat qė nuk i kuptuan. Pas seancės sė murmuritjes, grupet ose palėt mund tė ftohen qė tė kėmbejnė idetė apo mendimet me klasėn.

Vizatimi

Ē'ėshtė dhe pse e bėjmė?
Vizatimi mund tė pėrdoret nė klasė pėr tė zhvilluar mjeshtėritė e vėzhgimit dhe tė bashkėpunimit, pėr tė zhvilluar imagjinatėn, ndjenja tė pėrzemėrta pėr njerėzit nė piktura, apo pėr tė njohur anėtarėt e tjerė tė klasės. Vizatimi ėshtė i dobishėm, kur mėsohen tė drejtat e njeriut, sepse puna e klasės mund tė ekspozohet nė shkollė, pėr t'u komunikuar vlerat e tė drejtave tė njeriut nxėnėsve tė tjerė. Disa ide pėr tė pėrdorur artin jepen mė poshtė.

Si tė zhvillohet:

* Grumbulloni piktura, fotografi, vizatime pėr subjekte tė ndryshme nga gazetat, revistat, librat ...

* U kėrkoni nxėnėsve tė punojnė nė ēifte. I jepni ēdo nxėnėsi njė pikturė dhe disa materiale vizatimi. U thoni nxėnėsve, qė tė mos i a tregojnė pikturėn partnerit tė tyre.

* Ēdo nxėnės i pėrshkruan pikturėn e tij partnerit, i cili duhet tė pėrpiqet ta vizatojė atė vetėm nga pėrshkrimi. Mbas dhjetė minutash ēifti ndėrron rolet. Pėr shkak tė kohės sė kufizuar, vizatimet do tė jenė krejt tė thjeshta. Ēėshtja mė e rėndėsishme ėshtė pėrshkrimi, jo vizatimi.
Nxėnėsit pastaj i marrin me radhė pėr tė krahasuar vizatimet e tyre me pikturat origjinale. U kėrkoni atyre nė se u la mėnjanė ndonjė gjė e rėndėsishme. Ēfarė ? Pse?

ose:

* Me njė klasė tė re, i kėrkoni ēdo nxėnėsi tė pikturojė fqinjin e tij, duke i bėrė nė tė njėjtėn kohė pyetje pėr veten e tij, si pėr shembull:
-Cilat janė gjėrat qė ju pėlqejnė mė shumė?
-Ku do tė kini dėshirė tė udhėtoni?
-Cila ėshtė ėndrra juaj?
I kėrkoni ēdo nxėnėsi tė vizatojė diēka pėrqark konturit tė portretit tė fqinjit tė tyre pėr tė paraqitur pėrgjigjet pėr kėto pyetje. (Pėr njė version mė tė thjeshtė tė kėtij aktiviteti, kėrkojuni nxėnėsve tė shkruajnė emrin e fqinjit, nė vend qė ta vizatojnė atė. Pjesa tjetėr e aktivitetit nuk ndryshon).

Kur nxėnėsit kanė njė orė mėsimi mbi artin, atyre u jepet mundėsia pėr tė krijuar postera apo punė artistike, tė cilat shprehin angazhimin pėr tė drejtat e njeriut. (shih fq. 91)

Pamjet dhe Fotografitė

Ēfarė janė dhe si t'i bėjmė kėto?
Pėr arsye se pamjet dhe fotografitė u shfaqen njėlloj tė gjithė shikuesve, por interpretohen nga tė gjithė nė mėnyra tė ndryshme, ato mund tė jenė shumė efektive pėr t'u treguar nxėnėsve se ne i shohim gjėrat nė mėnyra tė ndryshme.

Si t'i bėjmė:

* Ndajini nxėnėsit nga dy dhe jepuni nga njė pamje pėr ta parė. Jepuni ēifteve pesė minuta pėr tė shkruar tė gjitha pyetjet qė kanė rreth tyre. Kėrkojuni atyre tė zgjedhin katėr pyetjet mė tė rėndėsishme. Pamja mund tė lidhet me temėn qė ju apo njė mėsues tjetėr jeni duke dhėnė.

* Tani i kėrkoni secilit ēift t'i tregojė pamjen dhe katėr pyetjet mė tė rėndėsishme grupit mė tė afėrt. Jepuni atyre dhjetė minuta pėr tė punuar sė bashku nė gjetjen e pėrgjigjes sė ēdo pyetjeje. Kėrkojuni atyre tė bėjnė dy lista:

1. pyetje pėr tė cilat nuk mund tė gjejnė pėrgjigje.

2. pyetje me njė pėrgjigje tė mundshme.

* Pėr pyetjet me njė pėrgjigje tė mundshme ėshtė e rėndėsishme qė ata tė shkruajnė PSE zgjodhėn atė pėrgjigje. Pėr shembull: nėse ata mendojnė se njė fėmijė nė fotografi ėshtė nga njė vend i ftohtė, ēfarė elementesh tė fotografisė i ndihmuan ata pėr tė nxjerrė kėtė pėrfundim?

*Bėni njė paraqitje tė tė gjitha pamjeve, pyetjeve dhe pėrgjigjeve. Kėrkojuni nxėnėsve tė shohin pamjet, pyetjet e pėrgjigjet e gjithsecilit dhe bėni komente tė mėtejshme, nėse ėshtė e nevojshme. Lini njė hapėsirė kur mėsuesit, prindėrit apo nxėnėsit e tjerė mund tė komentojnė dhe tė kontribuojnė me idetė e tyre rreth pamjeve.

(Shihni fq.77 e 99 pėr mė tepėr aktivitete qė pėrdorin fotografi.)

Karikaturat dhe
vizatimet komike

Ēfarė janė dhe pse i bėjmė ato?
Karikaturat dhe vizatimet komike kanė ndikim tė fuqishėm mbi tė rinjtė. Ato mund tė zbavitin, tė informojnė dhe tė inkurajojnė paragjykime dhe stereotipe. Ato mund tė pėrdoren nė klasė nė mėnyra tė ndryshme. Pėr shembull, ju mund tė pėrgatitni njė diskutim mbi dhunėn nė shtyp duke u kėrkuar nxėnėsve tė llogaritin se sa episode me dhunė ndodhin me karikatura dhe me vizatime komike nė njė javė. Karikaturat e vizatura nga vetė nxėnėsit mund tė pėrdoren, gjithashtu, si njė mėnyrė pėr tė komunikuar ēėshtjet e tė drejtave tė njeriut tek pjesa tjetėr e shkollės.

Si tė bėhet kjo:

*Merrni karikatura / vizatime komike nga gazetat, revistat dhe reklamat, tė cilat kanė lidhje me lėndėn, qė po studiohet. Pėr shembull, pėr dhunėn, intolerancėn, apo racizmin. Kėrkojuni nxėnėsve tė diskutojnė nė grupe. Pastaj pyetni:
- Cila ėshtė pėrgjigjja juaj e parė emocionale?
- Cili ėshtė mesazhi i karikaturave apo i vizatimeve komike?
- A janė imazhet efektive nė dhėnien e tregimit, nė shprehjen e pikėpamjes, duke bėrė njerėzit tė mendojnė pėr ēėshtjet?
- A kritikojnė ato njė ide apo njė grup njerėzish?
- A pėrfshihen nė to stereotipe dhe paragjykime pėr grupe tė veēantė njerėzish, si pėr gratė, grupet etnike , refugjatėt, njerėz tė paaftė?
- A ėshtė serioze, humoristike apo ironike? Si kontribuon kjo pėr dhėnin e mesazhit?

ose:

* U kėrkoni nxėnėsve tė zgjedhin njė ēėshtje tė tė drejtave tė njeriut dhe vizatoni njė karikaturė dhe njė vizatim komik pėr tė. Kėrkojuni atyre tė pėrpiqen tė paraqesin kėtė temė nė mėnyrėn mė tė fuqishme, qė vizatimet e tilla, tė bėjnė njerėzit tė mendojnė pėr ēėshtjet.

* Paraqitni rezultatet.

* Video

Organizata tė tilla si Kėshilli i Europės dhe Amnesty International, kanė pėrgatitur videokaseta pėr pėrdorim nė klasė (shih faqen 200). Mund tė pėrdoren, gjithashtu, pjesė tė lajmeve tė TV apo njė dokumentar. Kėtu jepen disa sugjerime pėr t'u pasur parasysh kur pėrdoren videot:

* Nė rast se nxėnėsit pėrpunojnė informacionin, qė marrin nga videot, ka mė shumė tė ngjarė qė ta mbajnė mend atė. Pėr shembull, ata mund tė pėrdorin imagjinatėn e tyre pėr tė shkruar njė ditar nga pikėpamja e njė personazhi tė parė nė video, apo tė pėrdorin videon si njė bazė pėr njė diskutim. Pėr ide, shihni metoda tė tjera mėsimdhenieje nė kėtė pjesė tė manualit.

Gazetat

Ēfarė ėshtė dhe pse e bėjmė atė?
Mediat janė thelbėsore pėr tė lejuar qarkullimin e informacionit nė njė shoqėri demokratike. Megjithatė nganjėherė gjejmė njoftime subjektive,qė pėrdorin stereotipe dhe paragjykime. Identifikimi dhe analizimi i njė paragjykimi nė gazeta, i pėrgatit nxėnėsit ta dallojnė dhe ta kundėrshtojnė atė nė situatat e pėrditshme. Ky lloj aktiviteti pėrmirėson, gjithashtu, aftėsite komunikuese tė nxėnėsve.

Si tė zhvillohet kjo:
Zgjidhni njė ēėshtje aktuale tė tė drejtave, qė pasqyrohet shumė nė median e vendit tuaj. Pėr shembull, trajtimi i minoriteteve. Nė mėnyrė alternative, zgjidh njė tendencė, pėr shembull, intolerancėn, qė qėndron mbrapa disa ngjarjeve tė ndryshme.

* Ndani klasėn nė grupe me nga katėr apo pesė vetė.

* Jepini ēdo grupi, sė paku nga njė temė nga gazetat lokale apo kombėtare mbi ēėshtjen e zgjedhur. Nė rast se ėshtė e nevojshme, i njėjti raport mund tė pėrdorėt nga tė gjitha grupet. Njoftimet nga gazeta tė ndryshme mbi tė njėjtėn ngjarje, janė tė mira pėr tė bėrė krahasimin.

* Kėrkojini ēdo grupi tė diskutojė disa pyetje nga lista e mėposhtme. Zgjidhni pyetjet e pėrshtatshme pėr raportet e pėrdorura ose krijoni tė tjera:

- A sugjeron titulli i raportit tėnd pikėpamjen e tij pėr ēėshtjen?
- Cila ėshtė pėrshtypja juaj e parė mbi situatėn e pėrshkruar? A duket se ndonjėri e ka gabim? Nė se ėshtė kėshtu, kush?
- A janė bėrė akuza direkte kundėr ndonjėrit? Nė se po, radhitini ato.
- A ėshtė dhėnė ndonjė dėshmi pėr tė mbėshtetur pretendimet?
- Sa shumė kritikohet dikush nė raport?
- Sa shumė pėrkrahet apo mbrohet ai?
- A ka ndonjė citim, tė dhėne direkt nga njerėzit qė janė kritikuar?
- Cilat fjalė mendoni ju, janė mė tė rėndėsishmet nė krijimin e pėrshtypjes suaj pėr raportin?
- Ēfarė pėrshtypjesh, nė se ka, jepen mbi pikėpamjet e njerėzve tė thjeshtė pėr ēėshtjen?
- Cili ėshtė qėndrimi i njerėzve me autoritet? Pėr shembull, i punonjėsve socialė, i policisė, i zyrtarėve etj.

* Kjo lloj analize mund tė ndiqet nė shumė mėnyra. Pėr shembull, nėpėrmjet njė diskutimi mė tė gjerė, apo qė studentėt tė shkruajnė raporte gazete sipas stilit tė tyre, apo duke krahasuar trajtimin qė gazeta i ka bėrė njė ēėshtjeje, me atė qė radioja apo TV i ka bėrė po asaj.

* Gjithashtu ju mund t'u kėrkoni nxėnėsve tė sjellin nė klasė artikuj apo histori interesante qė kanė gjetur nėpėr gazeta. Nė kėtė mėnyrė, mund tė formohet njė koleksion, qė mund tė pėrdoret pėr diskutimet nė klasė. Prindėrit mund t'i ndihmojnė nxėnėsit tė identifikojnė artikuj interesantė.

Intervistimi

Ēfarė ėshtė ai dhe pse e bėjmė?
Kur japim mėsim mbi tė drejtat e njeriut, ne mund t'i kėrkojmė ligjet nėpėr libra, por pėr shembuj konkretė tė tė drejtave nė veprim, ne mund tė kėrkojmė rreth nesh, nė bashkėsinė tonė. Pėr shembull, nė qoftė se klasa ėshtė duke studiuar tė drejtat e fėmijėve, prindėrit dhe gjyshėrit e tyre mund tė jenė njė burim i rėndėsishėm informacioni mbi mėnyrėn se si ka ndryshuar jeta e fėmijėve gjatė viteve.
Intervistat janė njė rrugė e mirė pėr tė sjellė bashkėsinė e gjerė nė shkollė, pėr tė lidhur studimin e tė drejtave tė njeriut me jetėn reale dhe, gjithashtu, pėr tė pėrmirėsuar aftėsitė e nxėnėsve nė komunikimin me tė gjitha llojet e njerėzve.

Si tė bėhet kjo:
Shihni ne fq. 75 pėr njė shembull tė intervistės nė klasė.

 

Shoqėrimi i fjalėve

Ēfarė ėshtė ai dhe pse e bėjmė?:
Kjo metodė mund tė pėrdoret me njė klasė nė fillim tė njė teme, pėr tė mėsuar sa di ajo pėr kėtė temė dhe nė fund, pėr tė parė sa ka mėsuar.

Si tė bėhet kjo:
* Merrni njė fjalė kyē qė lidhet me temėn qė po studiohet.

* Kėrkojuni nxėnėsve tė shkruajnė fjalė tė tjera qė mendojnė kur dėgjojnė kėtė fjalė kyē. Ky ėshtė njė ushtrim shumė i shkurtėr. Njė apo dy minuta janė tė mjaftueshme.

* U a bėni nxėnėsve tė qartė se edhe sikur tė mos shkruajnė asgjė, ėshtė krejt e pranueshme. Rezultati ėshtė njė "pasqyrim" i serisė sė fjalorit qė nxėnėsit e lidhin me fjalėn kyē.

* Pėr tė vlerėsuar procesin e tė mėsuarit, rezultatet "para" dhe "pas", mund tė krahasohen. Kjo mund t'ju ndihmojė tė vlerėsoni mėsimdhėnien tuaj dhe nxėnėsit mund tė shikojnė pėrparimin qė po bėjnė.

* Duke vepruar ndryshe, nė fund tė temės, pyetni secilin nxėnės tė thotė me njė fjalė se ēfarė ndien ai pėr temėn. Ose, pyetni pėr njė fjalė qė lidhet me temėn. Ecni rrotull klasės pėr tė grumbulluar fjalė. Pyetni njė apo dy nxėnės tė bėjnė njė listė tė kėtyre fjalėve.

 

Informacioni rikrijues

Ēfarė ėshtė ai dhe pse e bėjmė?
Njė mėnyrė e mirė pėr tė pėrvetėsuar dhe pėr tė kuptuar informacionin ėshtė qė ai tė rikrijohet nė njė formė tjetėr. Pėr shembull, tė dėgjosh njė tregim dhe pastaj ta japėsh atė me figura. Nxėnėsit duhet tė dallojnė pjesėn mė tė rėndėsishme tė informacionit dhe tė vendosin si tė rikrijohet ai. Nxėnėsi duhet tė vendosė, " Unė do ta bėj nė kėtė mėnyrė sepse...".

Kjo teknikė ndihmon pėr tė zhvilluar imagjinatėn si dhe aftėsitė pėr vėzhgim, zgjedhje dhe arsyetim.

Si tė zhvillohet kjo:
* Sė bashku me nxėnėsit, zgjidhni njė burim, qė mund tė jetė njė tregim, pikturė, poemė, karikaturė ose njė film. Pėr shembull, nė rast se klasa ėshtė duke studiuar tė drejtėn pėr tė qenė me njė familje, mund tė pėrdoret fotografia e njė fėmije refugjat.

* Nxėnėsit lexojnė, shikojnė apo dėgjojnė me kujdes versionin origjinal.

* Ata vendosin se cilat pjesė tė tregimit t'i vendosin nė njė version tė ri dhe shpjegojnė zgjedhjet e tyre. Nė rast se jeni duke pėrdorur njė fotografi, atėhere nxėnėsve do t'u duhet tė imagjinojnė tregimin nga kjo fotografi.

* Nė rast se ata do tė duan tė shtojnė gjėra, qė nuk kanė qėnė nė origjinal, duhet tė shpjegojnė pėrse.

* Nxėnėsit japin versionin e ri.

Ide pėr median rikrijuese:

* njė " radio- dramė" e incizuar.

* njė tregim i shkurtėr me shkrim.

* njė tregim i paraqitur me figura komike.

* njė poemė narative.

* njė pikturė

* njė tregim i treguar pėr klasėn apo pėr pjesėn tjetėr tė shkollės.

* njė ekran pėr klasėn

 

 


 

Si t'i projektoni
veprimtaritė tuaja
mėsimdhėnėse pėr
tė Drejtat e Njeriut

Ēdo aktivitet nė kėtė manual pėrmban sugjerime, qė do t'ju ndihmojnė ta pėrshtatni atė pėr nevojat tuaja. Ju, gjithashtu, mund tė doni tė projektoni njė veprimtari tuajėn krejtėsisht tė re, tė bazuar nė ēėshtjet e tė drejtave tė njeriut nė vendin tuaj. Kėtu po japim njė model tė thjeshtė, qė do t'u ndihmojė ta bėni kėtė.

Para se tė lexoni kėtė model, shikoni pjesėn "Ēfarė ėshtė edukimi i tė drejtave tė njeriut" nė faqen 5, nė veēanti diagramin qė tregon teknikat, njohuritė, qėndrimet dhe metodologjinė.

(Kėshillat nė kėtė faqe janė bazuar nė diskutimet me Citizenship Foundation dhe nė esenė "Si tė zhvillojmė njė mėsim" nga Felisa Tibbitts)

1 * Zgjidhni njė ēėshtje apo njė temė tė pėrgjithshme. Tema mund tė zgjidhet nga njė ngjarje e fundit (siē janė zgjedhjet lokale), njė temė qė ju intereson (toleranca), apo njė ēėshtje qė kėrkohet nė programin formal.

2 * Vendosni se ēfarė TEKNIKASH, NJOHURISH dhe QĖNDRIMESH doni, qė nxėnėsit tuaj tė zhvillojnė rreth kėsaj teme. I shkruani ato (shihni kutitė nė fq. 5 e 6 pėr mė tepėr ide rreth teknikave, qėndrimeve dhe njohurive).

3 * Zgjidhni METODĖN tuaj pėr tė mėsuar materialet mbi tė cilat doni tė bazoni mėsimin. Kjo mund tė ndihmojė tė pėrqėndroheni nė njė aktivitet bazė, rreth tė cilit do tė ndėrtohet mėsimi. Aktiviteti mund tė pėrfshijė aktivitete konvencionale, siē janė: nxėnėsit lexojnė tekstin dhe i pėrgjigjen atij nė esetė ose diskutimet, apo aktivitetet mė pak konvencionale, siē janė projektet kėrkuese, pėrdorimi i gazetave, organizimi i njė debati, apo tė shkruarit e njė poeme.

4 * Shkruani njė pėrshkrim tė stadeve tė ndryshme qė ju do tė donit tė kishit nė mėsim. Shumica e aktiviteteve nė kėtė manual kanė strukturėn qė vijon:

- nxehja, ushtrime motivimi (siē janė pyetjet hapėse-mbyllėse)
- detyra konkrete (tė bėra individualisht apo nė grupe tė vogla)
- diskutim i gjithė grupit (i ndjekur nga prezantimi i punės sė njė grupi tė vogėl, nėse ėshtė e nevojshme)
- mbyllje dhe vazhdim me caktimin e detyrave.

5 * Tani mendoni se ēfarė njohurish paraprake u duhen nxėnėsve. Gjithashtu, mendoni sesi ju do tė vlerėsoni aktivitetin (shih fq. 183 pėr mė tepėr mbi vlerėsimin). Kujtohuni tė raciononi kohėn pėr secilėn pjesė tė aktivitetit.

6 * Tani kthehuni tek lista juaj origjinale e qėllimeve. A i keni mbuluar ju ato nė gjithė fazėn tuaj pėrgatitore? Kini parasysh qė tė mbani njė balancė tė plotė midis diskutimit, mendimit dhe veprimit nė klasė.

Mėsim model mbi stereotipet

Qėllime/Momentet pėr tė Mėsuar:
(Shėnim: si qėllime e momente mėsimi, ju mund tė mendoni pėr teknikat, njohuritė dhe qėndrimet. Nė rast se doni, shihni nė fq.5)
- Nxėnėsit do tė bėjnė dallimin ndėrmjet pėrgjithėsimeve dhe stereotipeve
- Nxėnėsit do tė identifikojnė shembuj tė stereotipeve nė median e tyre lokale
- Nxėnėsit do tė zhvillojnė ndjeshmėri ndaj grupeve qė janė stereotipuar negativisht.

Njohuri paraprake:
- Kuptime tė pėrgjithshme mbi kulturėn, pėrgjithėsimet dhe stereotipet.

Ēfarė ju nevojitet:
- Tabelė shkrimi apo copa tė gjata letre
- Gazeta dhe revista

Koha: 45 minuta

Si ta bėjmė:
* Hyrja (10 minuta)
Mėsuesi shkruan nė tabelė disa kategori njerėzish (plak, vajzė, djalė, sakat) dhe u kėrkon nxėnėsve tė gjejnė fjalė pėrshkruese qė pėrcaktojnė kėto grupe. Shkruajini kėto nė tabelė.

Mėsuesi i pėrmbledh kėto pikėpamje, duke kėrkuar pėr lidhje brenda kategorive dhe, bashkė me nxėnėsit, vendos nėse atributet e pėrmendura janė pozitive, negative apo asnjanėse.

Mėsuesi bėn dallimin ndėrmjet njė pėrgjithėsimi dhe njė stereotipi.

Mėsuesi i pyet nxėnėsit: Ku mendoni ju se i morėt kėto pikėpamje?" "Nga pėrvoja juaj, nga masmedia apo nga familja dhe nga shokėt tuaj?"

* Punė nė grup (10 minuta)

Mėsuesi i ndan nxėnėsit nė grupe me nga pesė apo gjashtė veta. Ēdo grupi mund t'i jepet njė gazetė e revistė, apo ata mund tė shqyrtojnė masmedia tė ndryshme, duke pėrfshirė programe televizive apo libra qė janė popullore. Nxėnėsit shqyrtojnė materialet, duke kėrkuar paraqitje tė grupeve tė caktuar shoqėrore, si nė libra, ashtu edhe nė pamje. Grupet mund tė jenė ato qė u pėrdorėn nė fillim, apo tė tjera, pėr tė cilat dihet se trajtohen nė mėnyrė diskriminuese nė shoqėrinė tuaj. Stereotipet mund tė jenė pozitive, negative apo neutrale pėr nga natyra e tyre.

* Grupet bėjnė prezantimin e tyre para klasės (10 minuta)

* Diskutim (10 minuta)
Kėrkojini klasės t'u pėrgjigjet nė grup pyetjeve tė mėposhtme:
"Ēfarė ngjashmėrish gjetėt ju ndėrmjet grupeve qė u stereotipuan pozitivisht?" "Ēfarė mund tė thoni pėr ato tė stereotipuara negativisht?"

Mėsuesi mund tė pėrfitojė nga rasti pėr tė nxjerrė nė dukje se :
- pėrgjithėsimet pėr disa grupe janė negative dhe kėto mund tė quhen paragjykime.
- pėrgjithėsimet negative pėr grupe tė tėra njerėzish shpesh nuk bazohen nė kontaktin personal tė tanishėm me grupet nė fjalė.

* Konkluzione: (5 minuta)

"Cilat janė burimet e kėtyre stereotipeve?"

"Bazuar nė kėtė aktivitet, ēfarė konkluzionesh mund tė nxirren pėr pėrgjithėsimet dhe stereotipet?"

(Pėr shembull, qė pėrgjithėsimet dhe stereotipet gjėnden nė shumė kultura, nė masmedia, nė mendimet e shokėve dhe familjes. Qė stereotipet negative bazohen nė frikė, dhe pozitivet nė zili.)

* Vazhdim
Nxėnėsit mund tė shkruajnė njė ese tė shkurtėr rreth njė rasti kur ata janė stereotipuar pozitivisht ose negativisht. Si janė ndier ata pas kėsaj?

*Vlerėsimi (shih fq. 183 pėr mė tepėr informacion mbi vlerėsimin e aktiviteteve tė mėsimit tė tė drejtave tė njeriut).
Kriteret tuaja tė vlerėsimit pėr kėtė aktivitet mund tė jenė:
- si ka kontribuar secili nxėnės nė diskutimin nė klasė
- si ka marrė pjesė/bashkėpunuar secili nxėnės nė punėn nė grup
- rezultati i grupit (notė nė grup)
- dorėzimi i eseve

* Pėrshtatni mėsimin tuaj:
Jini disi fleksibėl nė mėnyrėn e organizimit tė aktiviteteve tuaja. Disa pjesė tė njė mėsimi do t'i tėrheqin nxėnėsit mė tepėr sesa tė tjerat dhe ju mund tė ēuditeni, kur tė shikoni se disa diskutime apo faza tė aktivitetit janė veēanėrisht tė dobishme pėr studentėt dhe kėshtu, zgjatin mė tepėr. Njė aktivitet duhet tė planifikohet si njė "fisarmonikė" - me pjesė individuale, nė gjendje tė zgjerohen apo tė ngushtohen nė varėsi tė pėrgjigjes sė nxėnėsve. Pasi ta keni bėrė aktivitetin, mbani shėnime pėr veten tuaj, nė mėnyrė qė ta pėrmirėsoni herėn tjetėr.

 


 

Vlerėsimi i
aktiviteteve
tė mėsimdhėnies sė
tė drejtave tė njeriut

Nė varėsi nga mėnyra se si e keni pėrfshirė mėsimin e tė drejtave tė njeriut nė shkollėn tuaj, vlerėsimi mund tė jetė diēka qė ju jeni tė detyruar ta bėni apo qė dėshironi ta bėni. Cilido qoftė motivi, ka shumė arsye tė mira pėr ta bėrė atė:

- Ėshtė njė mundėsi pėr t'i provuar vetes qė pėrpjekjet dhe puna juaj janė me vlerė (apo tė shihni pėrse ato nuk japin rezultat dhe si t'i ndryshoni ato).

- U jep pėrpjekjeve tuaja kredibilitet pėrpara autoriteteve arsimore.

- U jep nxėnėsve mundėsi tė vėzhgojnė progresin e tyre.

- Mund tė jetė pjesė e procesit tė pėrmirėsimit tė pėrgjegjėsisė personale tė nxėnėsve pėr tė mėsuarit e tyre.

Mė poshtė jepen disa ide mbi vlerėsimin nė klasė. Pėr ide rreth vlerėsimit nė seminare, shihni fq. 183.

(Kjo kėshillė ėshtė bazuar nė esenė "Vlerėsimi i mėsimit nė klasė tė tė drejtave tė njeriut" nga Felisa Tibbitts)

 

Metodat e vlerėsimit akademik (siē ėshtė vėnia e notave pėr esetė), megjithėse janė tė dobishme pėr tė vlerėsuar pjesėn e NJOHURIVE mbi tė drejtat e njeriut (shih fq. 5), nuk janė dhe aq tė dobishme nė vlerėsimin e TEKNIKAVE dhe tė QĖNDRIMEVE.

Gjithashtu, ėshtė relativisht e lehtė tė merren njė tufė esesh pėr t'i vlerėsuar, por ėshtė mjaft e vėshtirė tė vėzhgohet zhvillimi i teknikave dhe i qėndrimeve nė njė klasė plot me nxėnės, veēanėrisht nėse ata punojnė nė grupe tė vogla. Kjo ka bėrė qė edukatorėt e tė drejtave tė njeriut tė kombinojnė metodat tradicionale tė vėnies sė notave, me teknikat e reja tė vlerėsimit, qė janė programuar tė nxjerrin nė pah efektivitetin e vetė teknikave dhe tė aspekteve tė mėsimdhėnies sė tyre lidhur me qėndrimet.

Si mund tė vlerėsohen teknikat dhe qėndrimet?

Kjo gjė mund tė bėhet mė e lehtė, nėse:

- ju keni kritere apo standarte tė qarta (tė cilat preferohet tė jenė pranuara paraprakisht bashkė me nxėnėsit), nė bazė tė tė cilave ju mund tė vlerėsoni aftėsitė e secilit nxėnės.

- ju u kėrkoni nxėnėsve qė tė vlerėsojnė vetveten.

- ju u kėrkoni nxėnėsve qė tė vlerėsojnė nė mėnyrė konstruktive sjelljen e njeri-tjetrit.

Angazhimi i nxėnėsve nė vlerėsimin e vetes dhe tė shokėve tė klasės, ka avantazhin shtesė se i inkurajon ata tė jenė mė tė pėrgjegjshėm pėr sjelljen e tyre. Megjithatė, disa mėsues i shqetėson mundėsia qė njė nxėnės, mėsuesi dhe nxėnėsit e tjerė, mund tė japin vlerėsime tė kundėrta. Nė kėto rrethana, kundėrshtitė mund tė diskutohen dhe, nė rast se ėshtė e nevojshme, tė ndreqen procedurat e vlerėsimit.


Ėshtė e mundur qė tė punohet me nxėnėsit, pėr shembull, nėpėrmjet nxitjes sė mendimit (shih fq. 27), pėr tė rreshtuar kritere apo standarte pėr punėn, me pjesėmarrjen e tyre. Kėtu ėshtė njė shembull i njė liste tė tillė:

Teknikat nė punėn e njė grupi tė vogėl 1
A i bėjnė nxėnėsit gjėrat e mėposhtme?
- mbajnė parasysh qėllimin e detyrės,
- bashkėpunojnė me anėtarė tė tjerė tė grupit,
- punojnė pa shqetėsuar tė tjerėt,
- sillen mirė me tė gjithė anėtarėt e tjerė tė grupit,
- plotėsojnė tė gjithė pjesėn e punės qė u takon,
- ndihmojnė nė gjetjen e mėnyrave tė pėrmirėsimit tė punės nė grup


Me tė njėjtėn mėnyrė mund tė vlerėsohen edhe qėndrimet. Pėr shembull:

Vlerėsimi i "mendjes sė hapur"2
A i bėjnė nxėnėsit gjėrat e mėposhtme?
- marrin nė konsideratė ide dhe aktivitete tė reja
- provojnė rrugė tė reja
- gjate diskutimeve, vendosin faktet pėrpara ndjenjave
- ndryshojnė pėrfundimet nė dritėn e fakteve tė reja
- i bazojnė gjykimet mbi ndjenjėn e tė qenit tė ndershėm kundrejt tė gjithėve
- marrin nė konsideratė tė gjitha anėt e njė ēėshtjeje
- njohin stereotipet dhe paragjykimet

 

Njė listė e ngjashme mund tė pėrdoret edhe pėr vetė-vlerėsimin Pėr shembull:

Vlerėsimi pėr zhvillimin e vlerave3
Si e klasifikoni veten nė ēėshtjet e renditura mė poshtė?
(A = shumė mirė, B = mirė, C = mjaftueshėm, D = shumė keq)
- A keni respekt pėr tė tjerėt?
- A tregoni interes kundrejt tė tjerėve?
- Sa i dėgjoni tė tjerėt?
- Sa e vlerėsoni punėn?
- A jeni tė ndjeshėm ndaj nevojave tė tė tjerėve?
- A u bėni gjykim tė ndershėm tė tjerėve?
- A bashkėpunoni me tė tjerėt?
- Sa mendoni para se tė veproni?
- Si e vlerėsoni tė qenit i ndershėm?
- Sa i ndihmoni tė tjerėt?
- Sa i pranoni gabimet?

Nė fund, kėtu ėshtė njė model sistemi vlerėsimesh, qė pėrfshin vlerėsimin e punės nė grup, diskutimet dhe projektet e pėrbashkėta, si dhe ushtrimet dhe testimet mė tradicionale:

Plan model pėr nota pėr njė semestėr (12 javė)

* Nota pėr secilin aktivitet grupi (njė nė javė), tė bazuar nė:
- shkallėn e pjesėmarrjes (jepen individualisht - nėpėrmjet vetėvlerėsimit dhe vlerėsimit nga tė tjerėt)
- rezultati i grupit (i jepet grupit si i tėrė nga mėsuesi)

* Vlerėsim detyrash kontrolli dhe shtėpie (nga mėsuesi)

* Punė me projekte (njė nė semestėr) - Shkallėsohet sipas programit, ekzekutimit dhe vlerės edukative pėr nxėnėsin (nota vihet nga mėsuesi dhe nga nxėnėsit e tjerė, mbi bazėn e paraqitjes me gojė)

* Pjesėmarrja dhe kontributi nė diskutimet nė klasė (vihet nga mėsuesi dhe shokėt e klasės)

Si pėr tė gjitha aspektet e edukimit tė tė drejtave tė njeriut , pasi ta provoni njė herė kėtė mėnyrė vlerėsimi, ju do tė keni mendimet tuaja rreth asaj se si ta bėni njė gjė tė tillė me klasėn tuaj. Kėto faqe janė vetėm njė fillim pėr mendimet tuaja.

1,2 - Marrė nga Michaelis, John U (1988), Studime sociale pėr fėmijėt: Njė guidė drejt arsimit bazė, botim i 9-tė (Englewood Cliffs:Prentice Hall, fq 388)

3 - Marrė nga Michaelis, John U (1988), Studime sociale pėr fėmijėt:Njė guidė drejt arsimit bazė, botim i 10-tė (Englewood Cliffs:Prentice Hall, fq 377)


 

Back to Index First Steps

Electronic Resource Centre for Human Rights Education:
First Steps - a manual for starting Human Rights Education