Electronic Resource Centre for Human Rights Education:
Hapat e parė: Manual pėr fillimin e edukimit tė tė drejtave tė njeriut

 

 

Pjesa e parė:
Hapat
e parė

 

Kjo pjesė pėrmban:
  • Ēfarė janė tė drejtat e njeriut?
  • Ēfarė ėshtė edukimi i tė drejtave tė njeriut?
  • Ēėshtje tė pėrgjithshme pėr edukimin e tė drejtave tė njeriut

 

"Ndoshta ne tė gjithė kemi lindur duke editur se kemi tė drejta - nevojitej vetėm tė na e kujtonin"

Trajner rumun i HRE- sė

 


Ēfarė janė
tė drejtat e njeriut?

Tė drejtat e njeriut janė parimet bazė, pa tė cilatnjerėzit nuk mund tė jetojnė si qenie njerėzore me dinjitet. Tė drejtat njerėzorepėrbėjnė bazėn e lirisė, tė drejtėsisė dhe tė paqes. Respektimi i tyre bėn tėmundur progresin e plotė tė individit dhe tė shoqėrisė.

Zhvillimi i tė drejtave tė njeriut i ka rrėnjėt e veta nė luftėn pėr liri dhebarazi kudo nė botė. Bazėn e tė drejtave tė njeriut - siē ėshtė respekti pėrjetėn e njeriut dhe dinjitetin njerėzor - e hasim nė pjesėn mė tė madhe tė feve dhetė filozofive. Ato janė shpallur nė Deklaratėn Universale tė tė Drejtave tėNjeriut. Dokumente si "Marrėveshja ndėrkombėtare pėr tė drejtat e njeriut",gjithashtu, pėrcaktojnė se ē'duhet tė bėjnė e ēfarė nuk duhet tė bėjnėqeveritė pėr tė respektuar tė drejtat e qytetarėve tė tyre.

Karakteristikat e tė drejtave tė njeriut

* Tė drejtat e njeriut nuk blihen, nuk fitohen, apo nuk trashėgohen, ato u pėrkasinnjerėzve, thjesht sepse ato janė qenie njerėzore - tė drejtat e njeriut lindin bashkėme njeriun.

* Tė drejtat e njeriut janė tė njėjta pėr tė gjitha qeniet njerėzore,pavarėsisht nga raca, nga seksi, nga feja, nga bindja politike ose nga ndonjė bindjetjetėr, nga prejardhja kombėtare ose shoqėrore. Tė gjithė njerėzit lindin tė lirėdhe tė barabartė pėrsa i takon dinjitetit dhe tė drejtave tė tyre - tė drejtat enjeriut janė universale.

*Tė drejtat e njeriut nuk mund t'i merren atij - askush nuk ka tė drejtė ta privojėdikė nga kėto tė drejta pėr ēfarėdolloj arsye. Njerėzit i kanė tė drejtat enjeriut edhe kur ligjet e vendit tė tyre nuk i njohin ato ose kur ata i shkelin ato -p.sh. nė sistemin skllavopronar, skllevėrit i kanė tė drejtat, ndonėse kėto tėdrejta shkelen - tė drejtat e njeriut janė tė patjetėrsueshme.

* Pėr tė jetuar me dinjitet, tė gjitha qeniet njerėzore gėzojnė tė drejtėn elirisė, tė sigurisė dhe tė niveleve tė denja jetėsore njėkohėsisht - tė drejtat enjeriut janė tė pandashme.

 

Llojet e tė drejtave

Tė drejtat ndahen nė tri grupe

1. Tė drejtat civile dhe politike (tė quajtura, gjithashtu, tė drejta tė shkallėssė parė). Kėto tė drejta kanė lidhje me lirinė dhe pėrfshijnė tė drejtėn pėr:jetėn, lirinė dhe sigurinė e individit; ēlirimin nga tortura dhe nga skllavėria;pjesėmarrjen politike, lirinė e bindjes, tė shprehjes, tė mendimit, tė ndėrgjegjesdhe tė fesė; lirinė e grumbullimit dhe tė pjesėmarrjes nė shoqata.

2. Tė drejtat ekonomike dhe shoqėrore (tė quajtura gjithashtu tė drejta tėshkallės sė dytė). Kėto tė drejta kanė lildhje me sigurinė, p.sh.tė drejtat: pėrtė punuar, pėr t'u arsimuar, pėr tė pasur nivel tė arsyeshėm jetese; pėr t'uushqyer, pėr t'u strehuar dhe pėr kujdes shėndetėsor.

3. Tė drejtat e mjedisit, tė kulturės dhe tė zhvillimit (tė quajtura, gjithashtu,tė drejta tė shkallės sė tretė). Kėto pėrfshijnė tė drejtat pėr tė jetuar nėnjė mjedis qė ėshtė i pasur dhe i mbrojtur nga shkatėrrimi, si dhe tė drejtat pėrtė pasur njė zhvillim kulturor, politik dhe ekonomik.

Kur themi qė ēdonjeri gėzon tė drejtat njerėzore, nėnkuptojmė qė, ēdonjeriėshtė pėrgjegjės pėr respektimin e tė drejtave njerėzore tė tė tjerėve.

Deklarata Universale e tė Drejtave tė Njeriut

Deklarata Universale e tė Drejtave tė Njeriut (Universal Declaration of Human Rights- UDHR) ėshtė Deklarata e pranuar mė gjerėsisht pėr tė drejtat e njeriut. Mesazhithemelor i saj ėshtė vlera e trashėguar e qenieve njerėzore. Deklarata u miratuanjėzėri mė 10 dhjetor 1948 nga Kombet e Bashkuara (megjithėse 8 vende abstenuan). Ajoshpall listėn e tė drejtave themelore pėr ēdo njeri nė botė, pavarėsisht nga rraca,nga ngjyra, nga seksi, nga gjuha, nga feja, nga bindja politike ose ndonjė bindjetjetėr, nga origjina kombėtare apo shoqėrore, nga prona, nga statusi i lindjes etj..Ajo thekson me tė madhe se qeveritė premtojnė tė mbrojnė tė drejta tė caktuara, jovetėm tė shtetasve tė tyre, por edhe tė shtetasve nė vende tė tjera. Me fjalė tėtjera, kufijtė kombėtarė nuk janė pengesė pėr tė ndihmuar tė tjerėt qė tėgėzojnė kėto tė drejta. Qė nga viti 1948, Deklarata Universale ka shėrbyer si modelindėrkombėtar pėr tė drejtat e njeriut. Mė 1993, konferenca botėrore me pjesėmarrjene 171 shteteve qė pėrfaqėsonin 99 % tė popullsisė botėrore riafirmoi angazhimin esaj ndaj tė drejtave tė njeriut.

Statusi ligjor

Ndonėse UDHR ėshtė frymėzuesja pėr pjesėn mė tė madhe tė ligjevendėrkombėtare mbi tė drejtat e njeriut, ajo vetė nuk pėrbėn njė dokument detyruesnga ana ligjore. Megjithatė, ajo vepron fuqimisht nė botėn e opinionit publik, sideklaratė e pėrgjithshme parimesh. Parimet e saj kanė marrė forcė ligjore nė formėne Paktit Ndėrkombėtar pėr tė Drejtat Politike dhe Civile (International Convenant onCivil and Political Rights - ICCPR) dhe Paktin Ndėrkombėtar pėr tė Drejtat Ekonomike,Sociale dhe Kulturore (International Convenant on Economic, Social and Cultural Rights -ICESCR). Vendet tė cilat kanė ratifikuar kėto pakte janė zotuar tė hartojnė ligjetnė vendet e tyre pėr tė mbrojtur kėto tė drejta tė njeriut. Megjithatė, mė shumėse gjysma e vendeve tė botės nuk kanė ratifikuar ICCPR dhe ICESCR.

Ekzistojnė, gjithashtu, instrumente rajonale tė tė drejtave tė njeriut, tėfrymėzuara nga UDHR, siē ėshtė Karta Afrikane mbi tė Drejtat Humane dhe tėNjerėzve; Konventa Evropiane e tė Drejtave tė Njeriut dhe Konventa Amerikane e tėDrejtave tė Njeriut. Shumė kode ligjore kombėtare garantojnė, gjithashtu, tė drejtate njeriut.

Mendimet e para mbi tė drejtat
Pėr t'ju ndihmuar tė mendoni pėr tė drejtat e njeriut, shkruani shembuj, qė ju mendoni se mund tė jenė tė drejta tė njeriut. Nė rast se jeni nė njė grup, bėjeni kėtė nė mėnyrė individuale, pastaj diskutoni idetė tuaja. Shikoni Deklaratėn Universale tė tė Drejtave tė Njeriut (UDHR), nė pjesėn e pestė tė kėtij manuali. Krahasoni listėn tuaj tė tė drejtave tė njeriut me UDHR. A pėrfshihen tė drejtat, qė keni shkruar, nė Deklaratėn Universale?

 


 

Ēfarė ėshtė
edukimi i tė
drejtave tė njeriut?

Edukimi i tė drejtave tė njeriut ėshtė edukimi mbi1dhe pėr2 tė drejtat e njeriut (1 - Mbi- ėshtė pėrdorur nėkuptimin lidhur me... 2 - Pėr- ėshtė pėrdorur destinacion, qėllim,...). Pėrshembull:

* T'u mėsosh njerėzve tė drejtėn ndėrkombėtare, aposhkeljet e tė drejtave tė njeriut siē ėshtė tortura, do tė thotė t'i mėsosh atambi tė drejtat e njeriut.

* T'u mėsosh njerėzve si tė respektojnė dhe tė mbrojnėtė drejtat, do tė thotė t'i mėsosh ata pėr tė drejtat e njeriut.

Edukimi i tė drejtave tė njeriut ėshtėgjithēka qė bėhet pėr tė ndihmuar njerėzit tė zhvillohen deri nė atė shkallė, satė kuptojnė tė drejtat e njeriut, tė ndiejnė se ato janė tėrėndėsishme dhe duhet tė respektohen e tė mbrohen.

Ky manual ju ndihmon tė mėsoni mbi tėdrejtat e njeriut dhe pėr tė drejtat e njeriut. Aktivitetet u japin fėmijėve TEKNIKAT,NJOHURITĖ dhe QĖNDRIMET qė u duhen, pėr tė punuar pėr njė botė pashkelje tė tė drejtave tė njeriut. Kėto aspekte janė tė pėrfshira nė secilin prejaktiviteteve nėpėrmjet njė METODOLOGJIE edukative, pjesėmarrėse dheinteraktive (ndėrvepruese). Metodologjia pjesėmarrėse ėshtė vlerėsuar nga shumėedukatorė tė tė drejtave tė njeriut si mė e frytshmja dhe rruga mė e fuqishme pėrtė zhvilluar teknikat, qėndrimet dhe njohuritė, si tek fėmijėt, ashtu edhe tek tėrriturit. Diagrama nė fq. 7 mund t'ju ndihmojė tė vizualizoni kėtė marrėdhėnie tėteknikave, tė njohurive, tė qėndrimeve dhe tė metodologjisė. (Shih, gjithashtu, nėfq. 38 shpjegimin e mėtejshėm tė kėtij modeli dhe kėshillat pėr krijimin dheanalizėn e aktiviteteve pėr tė drejtat e njeriut.)

TEKNIKAT: Janė dėgjimi i tė tjerėve, kryerja e analizave morale, bashkėpunimi, komunikimi, zgjidhja e problemeve dhe diskutimi i statukuosė. Kėto teknika ndihmojnė fėmijėt:
-tė analizojnė botėn rreth tyre,
-tė kuptojnė se tė drejtat e njeriut pėrmirėsojnė jetėn e tyre dhe jetėn e tė tjerėve,
-tė ndėrmarrin veprime pėr tė mbrojtur tė drejtat e njeriut.

 

NJOHURITĖ: Janė dijenitė mbi ekzistencėn e dokumenteve tė tė drejtave tė njeriut, mbi ēfarė tė drejtash pėrmbajnė ato se qė kėto tė drejta janė tė zbatueshme nė mėnyrė tė pėrgjithshme e tė pamohueshme pėr gjithė qeniet njerėzore. Janė, gjithashtu, dijeni pėr pasojat e shkeljes se tė drejtave tė njeriut. Kėto njohuri ndihmojnė fėmijėt tė mbrojnė tė drejtat e tyre dhe tė drejtat e tė tjerėve.

 

QĖNDRIMET: Janė veprime qė mbrojnė idenė se tė drejtat e njeriut janė tė rėndėsishme, se ato duhet tė respektohen, se bashkėpunimi ėshtė mė i mirė se konfliktimi, se ne jemi pėrgjegjės pėr veprimet tona dhe se ne mund tė pėrmirėsojmė botėn tonė, nė se pėrpiqemi. Kėto qėndrime ndihmojnė fėmijėt tė zhvillohen moralisht dhe i pėrgatitin ata pėr pjesėmarrje pozitive nė shoqėri.

 

METODOLOGJIA: Metodologjia pjesėmarrėse dhe interaktive (ndėrvepruese) i pėrfshin plotėsisht fėmijėt nė procesin e tė mėsuarit. Bashkė me mėsuesin e tyre, ata bėhen zbulues aktivė tė botės rreth tyre, nė vend qė ta marrin shpjegimin e tij nė mėnyrė pasive. Kjo metodologji ėshtė veēanėrisht e pėrshtatshme, kur merremi me ēėshtjet e tė drejtave tė njeriut, kur ka shumė pika tė ndryshme vėshtrimi pėr njė ēėshtje, nė vend tė njė pėrgjigjeje "tė saktė".

 

Loja e principeve

Ju mund ta shihni tė dobishme kryerjen e veprimtarisė sė mėposhtme pėr t'ju ndihmuar qė tė mendoni mbi tė drejtat. Kjo ka mė shumė rezultat tė zhvillohet nė grup. Ēdo grup duhet tė shqyrtojė dhjetė nene tė Deklaratės Universale tė tė Drejtave tė Njeriut (Shih fq. 157). Pėr shembull, njė grup studion nenet 1, 4, 7, 10, 13, 16, 19, 22, 25, 28. Njė grup i dytė mund tė studiojė nenet 2, 5, 8, 11, 14, 17, 20, 23, 26, 29. Njė grup i tretė nenet 3, 6, 9, 12, 15, 18, 21, 24, 27, 30. Pėrpiquni tė identifikoni parimet qė theksojnė ato. Diskutoni rezultatet e ēdo grupi. Diskutoni pėrse kėto parime janė tė rėndėsishme. Si do tė ndryshonte praktikisht vendi juaj nė rast se kėto parime do tė respektoheshin nga gjithsecili? Pėr shembull, si do tė ndryshonte pjesėmarrja nė pushtetin lokal? Parimet qė ju mund tė identifikoni pėrfshijnė:

Pėrgjegjėsinė Drejtėsinė Lirinė
Barazinė Tolerancėn Solidaritetin
Sigurinė Identitetin Paqen

           

 

 

 

factors.gif (8551 bytes)

Diagram 1: Faktorėt qė pėrfshihen nė ēdo veprimtari tė edukimit tė tėdrejtave tė njeriut:
Teknikat, Njohuritė, Qėndrimet, Metodologjia

 

 

 


Pyetje tė zakonshme
mbi edukimin e
tė drejtave tė njeriut

Pyetjet e mėposhtme bėhen shpesh nga mėsues, tė cilėt mendojnė tėpėrfshijnė tė drejtat e njeriut nė mėsimdhėnien e tyre. Pėrgjigjet kėtu janėdhėnė shkurt, por mund t'ju ndihmojnė pėr disa nga shqetėsimet tuaja.

Pyetje: Fėmijėve duhet t'u mėsohen pėrgjegjėsitė, jo tė drejtat.

Pėrgjigje: Ky manual u kushton njė rėndėsi tė barabartė si tė drejtave,ashtu edhe pėrgjegjėsive. Veprimtaritė janė hartuar nė mėnyrė tė tillė, qė tėtregojnė se tė drejtat e njė personi pėrfundojnė aty ku fillojnė tė drejtat e njėpersoni tjetėr dhe se ēdo njeri ka pėrgjegjėsi tė respektojė tė drejtat e tėtjerėve .

Pyetje: A nuk do t'i frikėsonin nxėnėsit tuaj temat mbi tė drejtat e njeriut?

Pėrgjigje: Tė mėsosh tė drejtat e njeriut ėshtė pozitive dhe jo negative,sepse nxėnėsit mėsojnė mbi tė drejtat e tyre tė trashėgueshme dhe mbi rėndėsinėe dinjitetit njerėzor. Sigurisht, nuk ėshtė e mjaftueshme tė zhvillosh mėsim vetėmmbi shkeljen e tė drejtave tė njeriut dhe kjo mund tė jetė shqetėsuese pėr tėvegjlit. Megjithatė, t'u mėsosh tė drejtat e njeriut ėshtė diēka tjetėr, sepse,megjithėse mėsimi bazohet mbi njohuritė se ndodhin gjėra tė kėqija, ai u jepgjithashtu nxėnėsve teknikat qė u duhen pėr tė qenė nė gjendje tė bėjnė diēkapozitive dhe qėndrimin qė mund tė mbajnė ata pėr tė ndryshuar njė situatė tėkeqe.

Pyetje: Si tė veprohet, nė rast se nxėnėsit bėjnė njė pyetje, sė cilės nukmund t'i pėrgjigjemi?

Pėrgjigje: Kur jepet mėsimi pėr tė drejtat e njeriut, rrallė pėrgjigjet janėtė thjeshta. Pyetjeve komplekse morale nuk mund t'u pėrgjigjesh me po ose jo. Ngritja eēėshtjeve ėshtė mė e rėndėsishme sesa gjetja e njė pėrgjigjeje "tėsaktė". Duke ua paraqitur kėto ēėshtje komplekse fėmijėve dhe duke i lejuar tėmendojnė rreth tyre, ne mund t'i pėrgatitim ata qė t'i pėrballojnė gjatė jetės sėtyre. Pjesa e dytė e kėtij manuali shpjegon metodat e mėsimdhėnies, qė mund t'jundihmojnė pėr tė diskutuar ēėshtjet e tė drejtave tė njeriut me nxėnėsit tuaj, pau dashur tė jepet njė pėrgjigje "korrekte" pėr ēdo pyetje.

Pyetje: Cili ėshtė qėllimi i pėrdorimit tė lojėrave? Pėrgjigje: Ne imėsojmė dhe i kujtojmė gjėrat mė mirė duke i bėrė ato, sesa thjesht duke dėgjuarpėr to. Megjithėse aktivitetet nė kėtė manual janė zbavitėse, ato kanė qėllimeserioze, kryesisht, shpjegimin e njė koncepti tė tė drejtave tė njeriut. Kėtoqėllime shpjegohen nė fillim tė ēdo aktiviteti. (Shih gjithashtu fq. 5.)

Pyetje: Nuk kemi njė fotokopjuese, apo materiale tė nevojshme.

Pėrgjigje: Pjesa mė e madhe e veprimtarive nė kėtė manual janė tė hartuaranė mėnyrė qė tė mos nevojiten materiale apo fotokopjime tė kushtueshme.

Pyetje: Ne trajtojmė tė drejtat civile dhe drejtėsinė, jo tė drejtat enjeriut.

Pėrgjigje: Nė praktikė shumė nga kėto teknika, njohuri dhe qėndrime tėlidhura me tė drejtat e njeriut, janė tė lidhura gjithashtu me lėndė tė tjera (Shihfq. 21).

Pyetje: A mund t'u jap mėsim edhe tė mėdhenjve?

Pėrgjigje: Ky manual ėshtė hartuar pėr shkollat. Megjithatė, shumė prejveprimtarive mund tė pėrdoren edhe pėr tė rriturit. Pjesa e dytė pėrmban ide pėrzhvillimin e veprimtarive tė pėrcaktuara nga ju vetė. Organizatat e shėnuara nėpjesėn e gjashtė mund t'ju japin kėshilla pėr zhvillimin e mėsimdhėnies pėr tėdrejtat e njeriut me tė rriturit.

Pyetje: Prindėrit, mėsuesit dhe drejtori thonė se tė mėsuarit e tė drejtavetė njeriut ėshtė njė indoktrinim politik.

Pėrgjigje: Mėsimi i tė drejtave tė njeriut i bėn nxėnėsit tė jenė mė tėaftė pėr tė marrė pjesė nė shoqėrinė dhe politikat e vendit tė tyre. Megjithatė,ėshtė e rėndėsishme tė bėhet dallimi midis kėtyre teknikave politike dhe politikavepartiake. Mėsuesit kanė njė pėrgjegjėsi tė madhe qė tė mos shtyjnė nxėnėsitdrejt njė partie specifike politike apo ideologjie politike.

Pyetje: Cili ėshtė dallimi ndėrmjet qytetarisė, edukimit moral, edukimitqytetar, edukimit interkulturor, edukimit tė paqes dhe zgjidhjes sė konflikteve? Ku hynedukimi i tė drejtave tė njeriut?

Pėrgjigje: Tė gjitha kėto subjekte mbulojnė anė tė ndryshme ose tė njėjtataspekte tė sė njėjtės ēėshtje. (Shih diagramin 1 nė fq. 10). Pėr shembull, njėaktivitet rreth respektimit tė njeri-tjetrit, mund tė pėrdoret nė secilin nga kėtosubjekte, por njė aktivitet i lidhur vetėm me dokumentet e tė drejtave tė njeriut,mund tė pėrdoret vetėm nė edukimin e tė drejtave tė njeriut. Megjithatė, e njėjtametodologji pjesėmarrėse dhe aktive pėrdoret nė mėsimin e secilit nga kėto subjekte.Siē mund ta shikoni nė diagramin 2 nė fq. 10, kjo metodologji superpozohet(mbivendoset) pothuaj krejtėsisht. Gjėja e rėndėsishme pėr t'u kujtuar ėshtė sekėto subjekte kanė tė gjitha tė njėjtin qėllim: tė ndihmojnė nxėnėsit tėzhvillojnė teknikat, qėndrimet dhe njohuritė, tė cilat u nevojiten qė tė marrinvendime morale pėr botėn e tyre dhe pėr vendin qė zėnė nė tė.

 

 

Diagrami 1: Tė gjitha kėto subjekte mbulojnė ēėshtje qė pėrkojnė, por qė kanėdallime tė vogla.

Diagrami 2: Por metodologjia e tyre pėrkon pothuaj krejtėsisht.

 

 

Back to Index First Steps

Electronic Resource Centre for Human Rights Education:
Hapat e parė: Manual pėr fillimin e edukimittė tė drejtave tė njeriut